ШҚО ББ Өскемен қаласы бойынша білім бөлімінің 

«№5 орта мектебі» КММ

Дене шынықтыру сабағында оқушылардың қимыл – қозғалыс белсенділігін арттыру жолдары

 (әдістемелік құрал)

 Aвторы: Сатимбеков Қайнар Базарович

дене шынықтыру пәні мұғалімі

педагог-модератор

Өскемен қаласы, 2024 ж

Әдістемелік құрал Әдістемелік кеңесте қаралған (№1 хаттама) 10.09.2024

Пікір берушілер:

1. Ташкенбаева Салтанат Жумажановна, С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті оқытушысы, педагогика ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор

2. , ШҚО ББ Өскемен қаласы бойынша білім бөлімінің әдіскері

3. Ахмадиев Болат Мазанович, ШҚО ББ Өскемен қаласы бойынша білім бөлімінің «№5 орта мектебі» КММ директоры

«ДЕНЕ ШЫНЫҚТЫРУ САБАҒЫНДА ОҚУШЫЛАРДЫҢ ҚИМЫЛ-ҚОЗҒАЛЫС БЕЛСЕНДІЛІГІН АРТТЫРУ ЖОЛДАРЫ». – Сатимбеков Кайнар Базарович – Шығыс Қазақстан облысы білім басқармасы, Өскемен қаласы бойынша білім бөлімінің «№ 5 орта мектебі» КММ-ң дене шынықтыру пәні мұғалімі. Өскемен қаласы, 2024 ж. - 46б.

Аннотация 

Әдістемелік құралда дене тәрбиесі пәнін оқытуда оқушылардың қимыл – қозғалысын дамыту, салауатты өмір салты, сауықтыру бағытында әдістер келтірілген. Сонымен қатар дене шынықтыру пәнін оқыту үдерісін ұйымдастырудың педагогикалық негіздері сипатталып, дене шынықтыру пәнінде  әдіс – тәсілдерді  қолданудың тиімділігі мен оқушылардың  бойындағы жауапкершілікті арттыру үшін, ерік – жігерін еркін билеуге, батылдыққа, табандылықпен шешім қабылдай білуге негізделген қабілеттерін жетілдірудің түрлі әдістері жазылған. Әдістемелік құрал дене шынықтыру пәні мұғалімдеріне арналған. 

Кіріспе

Жан – жақты дамыған тұлғаны тәрбиелеу қазіргі қоғамның табысты дамуының қажетті және шешуші шарттарының бірі болып табылады.
 Ғылым мен дене тәрбиесінің алдыңғы қатарлы тәжірибесінің дамуы дене тәрбиесінің, атап айтқанда дене жаттығуларының адам ағзасындағы биологиялық және психикалық процестерді дамыту мен нығайтудағы рөлін түсінуді айтарлықтай кеңейтті. Дене шынықтыру белгілі бір дәрежеде адамның одан әрі өмірлік белсенділігін анықтайды. Денсаулық пен пайдалылық туралы хабардар болу олардың қабілеттеріне сенімділік береді, оларды күш-қуатқа, оптимизмге және көңілділікке толтырады. Сайып келгенде, бұл таңдаған мамандықты игеруге кең мүмкіндіктер ашатын жоғары нәтижеліліктің ең маңызды шарты. Тұлғаның физикалық әлсіздігі және одан туындайтын кемшілік сезімі адам психикасына депрессиялық әсер етеді және осы төмендік сезімдерін тудырады, пессимизм, ұялшақтық, өзіне сенбеу, оқшаулану, дарашылдық сияқты қасиеттерді дамытады. Ғылыми-техникалық прогресс, бұқаралық ақпарат құралдарының қарқынды дамуы, ата-аналардың білім деңгейінің артуы, оқыту әдістемесінің жетілдірілуі - осының бәрі, әрине, қазіргі жастардың интеллектуалдық дамуының ертерек және жоғары болуын анықтайды. Ағзаның жедел жетілуі ұлдар мен қыздардың ақыл-ой және физикалық мүмкіндіктерін арттырады, бұл оларға мектеп бағдарламаларының айтарлықтай жоғарылаған талаптарын сәтті шешуге мүмкіндік береді.
 Дегенмен, мектепте және үйде қарқынды ақыл-ой жұмысы, сондай-ақ басқа да қызмет түрлері білім алушыларда студентдененің айтарлықтай шамадан тыс жүктелуін тудырады. Сонымен бірге олар бос уақытының көп бөлігін компьютерлік клубтарда, теледидардың жанында өткізеді. Жасөспірім отырықшы өмір салтын ұстанады. Және бұл физикалық дамуға, жалпы денсаулыққа және физикалық дайындық деңгейіне теріс әсер етеді. Сондықтан дене шынықтыру мен спорт денсаулықты нығайтуға, бүкіл денеге мақсатты түрде әсер етуге, қозғалыс белсенділігін жақсартуға және дене қасиеттерін қалыптастыруға мүмкіндік беретін өмірлік маңызды.

Денені тәрбиелеу жүйесі қоғамдағы әр адамның денесін тәрбиелеуде жеке басының қабілетін арттыруды көздейді. Әсіресе өмірде керекті жылдамдык, күш ептілік, төзімділік және басқа да дене саласын арттыруға күш салады. Адамның осы кабілеттері негізгі қимыл мүмкіншілігі болып табылады. Осы қимылдар арқылы адамның дене дайындығын әжептәуір жақсартуға болады. Дене тәрбиесінің тағы да бір аткаратын міндеті - ол сауықтыру бағытындагы міндеті. Дене тәрбиесінің адам ден саулығына пайдалы екені ежелден белгілі. Аристотель айткандай « Іc-қимыл, қозғалысты аз жасайтын адам өзін-өзі тоздырады, жояды ». - деп дене тәрбиесінің маңыздылығын көрсетіп берген. Дене бітімін жетілдіру де сауықтыру міндетіне кіріп адамның денесін үйлесімді дамуын көрсетіп қана қоймай, денесінің дұрыс калыптасуына үлкен әсерін тигізеді. Әрине, біз қозғалыстың әдіс-тәсілдерін дұрыс меңгермесек,оның әдістемесін толық түсінбесек әрі қарай жалғасуының мәні болмайтыны хақ. Дене тәрбиесінің арнайы білім беру міндетінің мақсаты өмірге кажетті іс-кимылдарды жетілдіру, спорттық дағдылармен басқада арнайы салалардан білім беру. Дене тәрбиесі дайындыгын игеру үшін дене күшінің сапасы жеткіліксіз, сондықтанда сол күшті сапалы және саналы, білімді кең түрде меңгеруін көздейді. Дене тәрбиесінің жалпы және арнайы міндеттері білім алып өз бетімен әртүрлі тәсілдерді қолданумен шектелмейді. Себебі дене тәрбиесі әр адамның жеке басының жұмысы ғана емес, ол мекемеде, ерікті спорт коғамында еңбекті ғылыми түрде ұйымдастыруда мемлекет үшін маңызы бар жұмыс. Адамның адам болып калыптасуы, тәрбие беру жүйесінің әртүрлі салаларының косылу барысында жүзеге асады. Бұл біздің коғамымыздағы тәрбиелеу жүйесінің ен үлкен маңызды ісі. Негізгі міндеттер адамның адамгершілік ақыл-ой, қоғамдық ортада дұрыс мінез-құлқының қалыптасуы, жүріс-тұрысын, өмір талабына сай алдыңғы катардағы коғам кұрылысшыларын дайындау арқылы тәрбиелеу мақсатын шешеді. Қоғамның алдына қойған мақсатын шешу үшін ең алдымен коғам мүшесі болып калыптасуын және оны адамгершілік тәрбиесімен ұштастыру. 

Дене тәрбиесінің дайындығының барысында адамның дене дайьндығы қанша жоғары болса да, егер адамгершілік парасаттылығы төмен болса, тұрақты көзкарасы болмаса қоғамға өз үлесін қоспаса, ол адамның қоғамға тигізген пайдасы жоқ деп есептеуге болады. Арнайы міндеттерді шеше отырып дене тәрбиесі эстетикалық тәрбие беруде, ерік күшін шындауда, адамгершілікке тәрбиелеуде өте үлкен үлес қосып, адамның жан-жақты дамуына жағдай жасайды. Бұл айтылған міндеттер дене тәрбиесі жүйесінің барлық бөліміне тек қана логикалык түрде емес, сонымен қатар нақты түрде енген. Дене тәрбиесінің ілімі мен әдістемесі денені тәрбиелеу үрдісінің жалпы заңдылықтарын басқару жөніндегі ғылым.Дене тәрбиесінің ілімі өзінің даму тарихында арнаулы ғылыми салаларлың пайда болуына әсерін тигізді. Олар кұбылыстарға терең үңіліп, тапшылықтарын ашты дене тәрбиесінің құралдары мен тәсілдерін жете меңгеруге, дененің сапалық касиеттерін дамытуға әсер етуші бағыттар мсн әдістерді тәжірибе жүзінде іске асыруды көздейді. Қазіргі уақытта арнаулы ғылымдар дене тәрбиесінің даму ғамалиясын зерттеуді өзіне мақсат деп нышандайды және бұл салалармен байланысты құбылыстардың шара қатынастарын жете меңгеруге мүмкіндіктер туғызды. Дене тәрбиесінің ілімі мен әдістемесі ғылыми салалардың жұмысына сүйене отырып, дене тәрбиесіндегі жалпы заңдылықтарды зерттеуші ірі тұжырымдаушы ғылыми пән ретінде қаралады. Дене тәрбиесі ілімі мен әдістемесі бірлескен жағдайда ғана ғылыми пән болып тұра алады, ал бір-бірінен бөлінген жағдайда өмір сүре алмайды, дамымайды. Бірігіп жұмыс істеген жағдайда бірін-бірі толықтырып отырады, себебі ілім тәжірибе жүзінде қолдау таппаса ол мақсатына жетпейтін ілім күйінде қала береді. Дене тәрбиесінің ілімі қазіргі замандағы дене тәрбиесінің қозғаушы жүйесін камтып көрсетеді. Оның жекелеген заңдылықтарын талдап, корытындылап, дене тәрбиесі үрдісінің әдістемесін жетілдірудің негізін құрайды.

Дене тәрбиесі жүйесінің қалыптасу және даму тарихы

Қазіргі кезде дене шынықтыру теориясында философиялық – мәдени тәсілді қолдану тенденциясы дене шынықтыру құбылысын және оның әрбір жеке тұлғаның қалыптасу механизмін қарастырғанда барған сайын айқын қалыптасады. Осыған байланысты адамның дене тәрбиесі туралы емес, дене тәрбиесі туралы мәселе жиі көтеріледі. Дене сөзінде дәстүрлі түрде қозғалыстық, биологиялық мән берілсе, дене мәдениеті терминінде мәдениет, яғни мәдениет арқылы, дене шынықтырудың құндылық әлеуетін дамыту арқылы тәрбиелеу. Біз әзірлеген классификацияға сәйкес дене шынықтырудың құндылық әлеуетін шартты түрде оның құрамдас интеллектуалдық, қимыл-қозғалыс, технологиялық, интенционалдық және жұмылдыру құндылықтарына бөлуге болады. Олардың қысқаша сипаттамасына жүгінейік.
 Интеллектуалдық құндылықтардың мазмұны адамның дене белсенділігін, шыңдалуын және салауатты өмір салтын ұйымдастырудың негізі ретінде оның физикалық мүмкіндіктерін дамыту әдістері мен құралдары туралы білім.
 Қозғалтқыш кейіпкердің құндылықтары, біздің ойымызша, дене шынықтыру және спорттық жаттығулар процесінде қол жеткізілген қозғалыс белсенділігінің ең жақсы үлгілерін, адамның моторлық дайындығындағы жеке жетістіктерін, оның нақты физикалық мүмкіндіктерін қамтуы керек.
 Дене шынықтыруды қалыптастыру технологияларының құндылықтары деп әртүрлі әдістемелік нұсқаулар кешендерін, практикалық ұсыныстарды, сауықтыру және спорттық жаттығулар әдістерін – дене және спорттық жаттығулар процесін қамтамасыз ету үшін мамандар әзірлеген барлық нәрсені түсінеміз. Дене шынықтыруды тек әлеуметтік тұлғаның физикалық мәнін жаңғыртуға қатысу немесе жеке адамның өмір салтын өзгертуші фактор ретінде қарастыру тым көрегендік болар еді. Міне, сондықтан дене шынықтыру тәрбиесінің нақты міндетін тұжырымдай отырып, біз жеке тұлғаның қалыптасуына әсер ету мүмкіндігін және, атап айтқанда, оның бір қыры – дене шынықтыруды болжаймыз. Сондықтан дене дамуы, дене тәрбиесі және дене тәрбиесі ұғымдарын шатастырмау керек. Біріншісі - адам ағзасында болатын объективті процесс, екіншісі - адамның осы процеске белсенді әсері, үшіншісі - адамдарды дене шынықтырудың барлық құндылықтарымен таныстырудың мақсатты процесі. Сонымен, дене шынықтыру тәрбиесі және оның құрамдас бөлігі дене тәрбиесі әрқашан адамның физикалық және рухани жағдайын мақсатты, реттелген өзгертудің педагогикалық процесі болып табылады, оның негізгі міндеті дене шынықтырудағы алғышарттарды саналы және мақсатты түрде тану және дәйекті түрде жүзеге асыру болып табылады. адамның физикалық мүмкіндіктерін үйлесімді жақсарту үшін табиғат қазірдің өзінде жасалған.

Дене шынықтырудың маңызды, мүмкін, әлі жеткілікті мағыналы емес құндылықтары – бұл қоғамдық пікірдің қалыптасуын, белгілі бір қоғамдағы дене шынықтырудың беделін, оның әртүрлі санаттағы адамдар арасындағы танымалдылығын, ең бастысы, олардың қалауын және олардың дене шынықтыру әлеуетін үздіксіз дамытуға және жетілдіруге дайын болу. Осы құндылықтарды дамытудың тиімділігіне қарай қоғамның және әрбір адамның дене шынықтыруға деген қажеттіліктерін, сондай-ақ мәдениеттің осы маңызды саласына нақты қатынасын шынайы бағалауға болады.
 Құндылықтардың сол тобына біз сондай-ақ дене шынықтыру мен спортқа қажеттіліктердің, мотивациялардың және құндылық бағдарларының сипатымен, құрылымымен және бағдарымен анықталатын адамдардың әлеуметтік-психологиялық қатынасын жатқызамыз.

Өмірге қабілетті және әлеуметтік белсенді жас ұрпақты дайындау үшін балалар мен жастардың дене шынықтырудың жұмылдыру құндылықтарын дамытудың ерекше маңызы бар. Оларға дене шынықтыру және спортпен шұғылдану арқылы тәрбиеленетін, өз уақытын тиімді ұйымдастыру қабілеті, ішкі тәртіп, өзін-өзі ұстай білу, жағдайды тез бағалау және шешім қабылдау, алға қойған мақсатқа жетудегі табандылық, сәтсіздіктерден, тіпті жеңілістерден де сабырмен аман өтіңіз, ақырында, қиын жағдайдан шығыңыз. Өмірде адамға физикалық және рухани көріністердің жақсы теңдестірілген оптимизациясы ғана емес, сонымен қатар экстремалды жағдайларда өз денесінің ресурстарын жұмылдырудың жоғары дәрежесімен әрекет ету қабілеті, дененің өткір тірі қалуға дайындығы қажет. бұзылулар (ауру, жарақат, төтенше жағдайлар, табиғи апаттар, психикаға әлеуметтік шартты күтпеген немесе ұзақ мерзімді стресс, физикалық шамадан тыс жүктеме және т.б.). Мұндай сыни жағдайлардың пайда болу ықтималдығы соншалықты аз емес, оны елемеуге болады, сондықтан дененің мұндай жағдайларда жұмылдыру қабілеті де басқа физикалық, психологиялық және функционалдық көріністер сияқты жаттығулар арқылы қалыптасуы керек. Мұндай қалыптасуға дене шынықтыру және спорттық шаралар ықпал ететіні сөзсіз. Біз қазіргі жағдайда дене шынықтыру құндылықтары туралы идеялардың жаңа жүйесін қалыптастыруды қоғамды одан әрі ізгілендіру және демократияландыру, адамға барлық нәрсенің өлшемі ретінде, оның адамгершілік өзін-өзі анықтау және жеке іс-әрекетіне үндеумен байланыстырамыз.  Бұл тәсіл дене шынықтыру құндылықтарын утилитарлық пайдаланудан бас тартуды, жалпы және кәсіптік дайындықпен байланысты дене тәрбиесінің мақсаттарын түбегейлі қайта қарауды, оның ізгілендіруші және мәдениетті қалыптастырушы функцияларын дамытуды талап етеді. Дене шынықтырудың құндылық әлеуетінің дамуы туралы айта отырып, оның құрамы салыстырмалы түрде тұрақты болып қала беретінін атап өткен жөн. Құндылықтардың мазмұндық жақтары білімнің дамып, әлеуметтік мәдениет деңгейінің көтерілуіне қарай үнемі жаңарып, толықтырылып, жетілдіріліп отырады.

Дене шынықтыру тәрбиесі бүкіл педагогикалық жүйені жаңа мақсатты көзқарасқа – тұлғаның дене мәдениетін қалыптастыруға бағыттайды. Дене тәрбиесін дамытудың оның мәні мен прогрессивті бағытын анықтайтын негізгі тұжырымдамалық ережелерін қарастырайық:

• Білім алушылардың ынтымақтастығы мен өзара жауапкершілігін кеңейту, тәрбие объектісі мен субъектісі арасындағы қарым-қатынастардың субъектілік-субъектілік қатынасқа ауысуына ықпал етеді, әр адамның дене қабілеттерін еркін жүзеге асыру жолдарында дене шынықтыру негіздерін меңгеру мүмкіндігін қамтамасыз ететін ынтымақтастық педагогикасына;
• тәрбие процесін ізгілендіру оны әрбір адамның жеке ерекшеліктерін міндетті түрде ескеруге, жеке тұлғаның дербестігін дамытуға, адамдарды салауатты өмір салтымен, жоғары эстетикалық идеалдармен және қоғамдағы мінез-құлықтың этикалық нормаларымен таныстыруға бағыттайды;
• икемді әдістер мен оқыту құралдарын пайдалануға негізделген көп нұсқалы педагогикалық процестің динамикалық қозғалысы болып табылатын дене тәрбиесінің үздіксіз дамуы педагогтардың шығармашылық ізденісі мен жаңашылдығын, сонымен қатар айналысатын тұлғалардың дербестігі мен бастамашылдығын анықтайды;
• дене тәрбиесінің мазмұнын үйлестіру ондағы адамның рухани және дене дамуының процестерін пропорционалды бейнелеуді қамтамасыз етеді, дене шынықтыру құралдарын үйлесімді қалыптастыру мен жүзеге асырудың әлеуметтік-мәдени алғы шарты ретінде дене тәрбиесінің барлық спектрін жүзеге асыру; 

Қарастырылған тұжырымдамалық ережелерді дене шынықтыру және спорт тәжірибесіне енгізу дене шынықтыру тәрбиесінің теориялық және әдістемелік бағытын негіздейтін принциптерді қалыптастыру жағдайында мүмкін болады. Бұл принциптердің мәні оның дамуының бірқатар табиғи ерекшеліктерін көрсетеді, осы процестің жүйелік құрылысының конструктивті мағынасын нақтылайды және білдіреді. 

Сұрақтар мен тапсырмалар

1. Дене тәрбиесі теориясы мен әдістемесі қандай ғылым? 

2. Дене тәрбиесі теориясы және әдістемесінің мектеп жасына дейінгі балалардың денесін жетілдіру процесін басқарудың жалпы заңдылықтары туралы ғылым екенігін дәлелдеңіз. 

3. «Ұғым» сөзі қанай мағынаны білдіреді? «Ұғым», «түсінік» сөздерінің байланысы, сәйкестігі бар ма? 

4. «Ұғым» сөзіне және дене тәрбиесі теориясында жиі қолданылатын ұғымдарға түсінік беріңіз. 

5. Мектеп жасына дейінгі балалар дене тәрбиесі теориясының педагогикамен байланысы қандай? 

6. Мектеп жасына дейінгі балалар дене тәрбиесі теориясының мамандандырылған ғылыми пәндердің тұтас кешенімен байланыстылығын ашып көрсетіңіз. 

7. Дене тәрбиесі теориясы мен әдістемесінің мақсат, міндеттері мен мазмұнын түсіндіріңіз. 

Дене тәрбиесі жүйесінің негіздері

Дене тәрбиесі жүйесі – адамдардың дене шынықтыруын және салауатты өмір салтын қалыптастыруды қамтамасыз ететін идеялық, теориялық – әдістемелік, бағдарламалық – нормативтік және ұйымдастырушылық негіздерін қамтитын дене тәрбиесінің қоғамдық тәжірибесінің тарихи шартты түрі. Дүниетаным – адам әрекетінің бағытын анықтайтын көзқарастар мен идеялардың жиынтығы. Теориялық және әдіснамалық негіздері. 

Дене тәрбиесі жүйесі көптеген ғылымдардың жетістіктеріне негізделген. Оның теориялық және әдіснамалық негізі жаратылыстану (анатомия, физиология, биохимия және т.б.), әлеуметтік (философия, әлеуметтану, т.б.), педагогикалық (психология, педагогика, т.б.) ғылымдардың ғылыми ережелері, соның негізінде Дене тәрбиесінің теориясы мен әдістемесі пәні дене тәрбиесінің ең жалпы заңдылықтарын жасап, негіздейді. Нормативтік құқықтық база. Дене шынықтыру дене шынықтыру және спорт бойынша міндетті мемлекеттік бағдарламалар (мектепке дейінгі мекемелерге, жалпы білім беретін мектептерге, орта және жоғары оқу орындарына, әскерге және т.б. бағдарламалар) негізінде жүзеге асырылады. Дене шынықтыру мен спорт тәжірибесін дамытудағы белсенділік ұстанымы дене шынықтыру құндылықтарын жүзеге асырумен, адамның дене шынықтыру және өзін-өзі жетілдіру процесіне қосылуымен сипатталады. Бұл принцип субъектінің белсенділігін тудыратын нақты жағдайларды анықтайды, содан кейін ол арқылы оның дамуына ықпал етеді. Тәрбиенің бұл принципін жүзеге асыру белсенді оқыту міндеттерін шешуді, тыңдаушылардың бастамашылдық танытуын, олардың шығармашылық ойлауын және өзіндік дене белсенділігін ұйымдастыруда сәйкес интеллектуалдық қабілет деңгейін қамтамасыз етеді. Осылайша, бұл принцип адамның үздіксіз дене тәрбиесі идеясына негізделген, оның мәні оны өмір бойы өзін-өзі тәрбиелеу әдістерін қолдана отырып, денсаулығына қамқорлық жасауға үйрету болып табылады.

Дене шынықтыру тәрбиесінің көпқырлылығы мен көптүрлілігі принципі оқушылардың денсаулық жағдайын ескере отырып, өздері таңдаған дене шынықтыру және спорттық іс-әрекет түрлерінде адамдардың қабілеттерінің көрінуіне жағдай жасайтын даралау мен саралауға негізделген. олардың құндылық бағдарлары мен дене шынықтыру қызығушылықтары. Бұл қағидатты жүзеге асыру тәрбие процесін шектен тыс унификациялаудан және стандарттаудан бас тарту, ұлттық және аймақтық жағдайларды, гендерлік ерекшеліктерді, кәсіптік дене шынықтыру ерекшеліктерін ескере отырып, халықтың дене тәрбиесінің баламалы бағдарламаларының ең көп санын құру жағдайында мүмкін болады. бағдарлау және басқа да маңызды айырмашылықтар. Дене тәрбиесін оңтайландыру принципі жеке қабілеттермен, мотивациямен және айналысатындардың спорттық ұмтылыстарының деңгейімен қатаң теңгерілген педагогикалық әсерлерді ұйымдастыруда дене белсенділігінің орынды жеткіліктілігінің қажеттілігін анықтайды. Ол жеке дене белсенділігін анықтауда этикалық және гуманистік ережелерді сақтау талабын, студенттің өзі қойған мақсаттарға сәйкес спорттық немесе сауықтыру әдістерін қолдану мүмкіндігін, оны оқуға итермелеген қажеттіліктер мен мотивтерді ескере отырып, талап етеді. дене жаттығуларымен айналысу.

Дене тәрбиесінің тұжырымдалған ережелері мен принциптерін дәйекті түрде жүзеге асыру жеке тұлғаның үйлесімді рухани және физикалық дамуына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Дене шынықтыру құндылықтарын дамытудың негізгі ғылыми тәсілдерін қарастырайық.

Салауатты өмір салтын қалыптастыру процесін ақпараттық-білім беру жүйесін құру арқылы адамдарды дене шынықтыру білімінің кең ауқымымен мақсатты түрде байыту жағдайында ғана интеллектуалдық құндылықтарды дамытудағы бұл сәйкессіздікті жеңуге болады. Адамның дене шынықтырудың интеллектуалдық құрамдас бөлігін меңгеру процесі педагогикалық технологияның принциптеріне негізделеді және кем дегенде келесі міндеттерді шешуді қарастырады: осы білімнің іргелі негіздерін меңгеру, қажетті ақпаратты іздеу және пайдалану әдістерін меңгеру. өзінің физикалық жағдайын оңтайландыруға саналы түрде ұмтылуды қалыптастыратын ақпарат.

Интеллектуалдық білімнің құрылымдық құрылысы оның жалпы білім беретін және нақты құрамдас бөліктерінің мазмұнымен анықталуы керек. Бұл процестің жалпы білім беретін дене шынықтыру білімін дамытуға бағдарлануы дене мәдениеті туралы тұтас түсінік қалыптастыру және оның басқа білім салаларымен: тарих, философия, экология және т.б. Нақты компонент жасөспірімнің дене шынықтыру және спорттың теориялық дайындығын, оның дене шынықтыру және спорттық білімін өзінің дене шынықтыру жұмысын ұйымдастыруда немесе жалпы дене шынықтыру тәжірибесінде қолдана білуін қамтамасыз етуге арналған. Интеллектуалдық тәрбие идеяларын тиімді жүзеге асыру үшін бар ақпараттық құрылымдарды (теледидар, радио, газеттер, журналдар, кітаптар, лекциялық және көрнекі насихат) пайдалана отырып, дене шынықтыру мен валеологиялық білімнің бұрыннан бар әлеуетін пайдалану қажет. Сонымен қатар, біз жастардың жаппай дене тәрбиесіндегі түбегейлі өзгерістер салауатты өмір салтын ақпараттық-ағартушылық қамтамасыз ету жүйесі құрылғанда, барлық ақпараттық-насихат құралдарының жұмысын үйлестіретін және бағыттайтын болса ғана болатынына сенімдіміз. адамдар мен қоғам.

Мектептегі білім берудегі пәнаралық байланыстар құрылымын жетілдіруде интеллектуалдық білім берудің тиімділігін арттырудың орасан зор резервін көреміз. Біздің ойымызша, белсенділікке негізделген әдіс интеллектуалдық құндылықтарды тиімді дамытудың перспективалық алғышарты бола алады. Білімді есте сақтауға және оны схоластикалық қолдануға бағытталған дәстүрлі білім беру жүйесі мұғалімдердің пікірінше, кез келген салада білімді игерген адамның үйреншікті түсініктемелерден ауытқыған жаңа құбылысты түсіне алмай қалуына әкеледі. Осыған байланысты адамның дене шынықтырудың интеллектуалдық құрамдас бөлігін меңгеруі оның танымдық белсенділігін тәрбиелеумен, дене шынықтыру мен спорттық іс-әрекетке мәнді қатынас негізінде орындалатын әрекеттерді талдау әдістерін меңгерумен ұштастырылуы керек. Тұлғаның дене шынықтыруын тәрбиелеу процесіндегі белсенділік көзқарасының терең мәні оның білімді игеруге ғана емес, сонымен бірге осы игеру әдістеріне, ойлау мен әрекеттің үлгілері мен әдістеріне, тұлғаның танымдық күштері мен шығармашылық мүмкіндіктерін дамытуға. Бұл тәсілдің вербалды әдістері мен дайын ақпаратты берудің догматикалық формаларына, оқытудың енжарлығына, іс-әрекетте жүзеге асырылмайтын білімнің, дағдылар мен дағдылардың өзінің пайдасыздығына қарсы тұруы маңызды. Қозғалыс сипаты құндылықтарының негізі ретінде адамзат өзінің мәдени дамуы барысында жинақтаған қозғалыстарды құру процесін жетілдіру тәжірибесін қарастырамыз. Бұл адамның дене шынықтыруының қалыптасу процесін қозғалыс дағдылары мен дағдыларын тиімді меңгеру және оның физикалық жағдайын дамыту үшін дене шынықтыру және спорт тәжірибесінің мүмкіндіктерін шығармашылықпен пайдалануға бағыттайтын мінсіз қозғалыс дағдыларының үлгілері. Құндылықтардың бұл түрін дамытуға көзқарастың ерекшелігі оның қозғалыс және спорттық іс-әрекет әдістерін саналы түрде қолдануға және оларды салауатты өмір салтын өзін-өзі ұйымдастыруда қолдана білуге бағыттау болып табылады. 

Қозғалыс сипаты құндылықтарын меңгеру тиімділігін арттыру перспективаларын негіздей отырып, біздің ойымызша, жеке адамның өзінің дене белсенділігін ұйымдастырудың формалары мен құралдарын таңдау мәселесін қарастыру қажет. Бұл мәселенің шешімін біз ең алдымен дене тәрбиесін ырықтандырудан көреміз. Бұл процесті ырықтандыру адамдардың өздері таңдаған дене шынықтыру және спорттық іс-әрекет түрлерінде қабілеттерінің көрінуіне және дамуына ықпал ете отырып, дараландыру мен саралау үшін жағдай жасайды деп есептейміз. Сонымен қатар, мазмұнның өзгермелілігі мен формаларының әртүрлілігі адамның дене шынықтыру іс-әрекетін оның дене шынықтыру саласындағы құндылық бағдарларына, қызығушылықтары мен қажеттіліктеріне сәйкес ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Бұл бағдарламаларда дене тәрбиесінің ғылыми негізделген тапсырмалары мен құралдары, игерілетін қозғалыс дағдылары мен дағдыларының кешендері, нақты нормалар мен талаптар тізбесі бар. Ұйымдастырушылық негіз. Дене тәрбиесі жүйесінің ұйымдық құрылымын ұйымдастырудың, басшылықтың және басқарудың мемлекеттік және әлеуметтік-әуесқойлық формалары құрайды. Мемлекеттік желі мектепке дейінгі мекемелерде (бөбекжай-балабақша), жалпы білім беретін мектептерде, орта арнаулы және жоғары оқу орындарында, әскерде, емдеу-алдын алу ұйымдарында жүйелі түрде міндетті дене жаттығуларын жүргізуді көздейді. Сабақтар мемлекеттік бағдарламалар бойынша, күндізгі бөлімдегі мамандардың (дене шынықтыру қызметкерлерінің) жетекшілігімен кестеге және ресми кестеге сәйкес осыған бөлінген сағаттарда өткізіледі. Әлеуметтік-әуесқойлық линияда дене шынықтыру жаттығулары оқушылардың жеке бейімділігіне, қабілетіне және дене тәрбиесіне қажеттілігіне қарай ұйымдастырылады. Ұйымдастырудың әлеуметтік әуесқойлық формасының негізгі ерекшелігі дене шынықтыру сабақтарының толық еріктілігі болып табылады. Сабақтардың ұзақтығы көбінесе жеке көзқарасқа, жеке бейімділікке және бос уақыттың нақты болуына байланысты.

Дене тәрбиесі жүйесінің принциптері

             Дене тәрбиесі жүйесінің принциптерінің бірі – сауықтыру бағыттылық принципі мұғалімге дене тәрбиесін алдын алу және дамыту функцияларын орындайтындай етіп ұйымдастыруды міндеттейді. Бұл оның физикалық өзін-өзі тәрбиелеуіне, өзін-өзі дамытуына және өзін-өзі жүзеге асыруына алғышарттарды жасайды. Өзіңіз білетіндей, өзін-өзі анықтау адамның белгілі бір қызмет түріне бейімділігі мен қабілеттеріне негізделген. Бұдан шығатыны, барлығына арналған біртұтас дене шынықтыру оқу бағдарламасы әрбір оқушы үшін әдейі тиімсіз болады; сонымен бірге дене шынықтыру құралдары мен әдістерінің арсеналы соншалықты кең және әртүрлі, бұл әр адамның жеке ерекшеліктеріне сәйкес дене тәрбиесі құралдары мен әдістерін қолданудың барабар шешімдерін тбуға мүмкіндік береді. 

Осылайша, тұлғаның дене шынықтыру мәдениетін қалыптастыру үдерісін ырықтандыру білім беру мазмұнын шамадан тыс біріздендіру мен стандарттаудан бас тартуды, ұлттық, мәдени және тарихи дәстүрлерді, ұлттық мәдени-тарихи дәстүрлерді ескеретін баламалы бағдарламалардың мүмкін болатын ең көп санын құруды талап етеді. нақты оқу орындарын материалдық-техникалық қамтамасыз ету. Бұл жағдайда білім алушылардың мүдделері мен педагогикалық ұжымның кәсіби мүмкіндіктерін көбірек ескеру маңызды. Дене шынықтырудың педагогикалық технологияларының құндылықтарын игерудің келешегі мәселесіне келер болсақ, ең алдымен спорт саласында әзірленген озық әдістемелерді дене шынықтыру тәжірибесіне шығармашылықпен көшіру туралы айту керек, яғни спорттық жаттығулардың құралдарын, әдістерін және формаларын түрлендірудің бір түрі туралы. Спорт саласындағы технологиялық жетістіктерді жас адамның дене әлеуетін мақсатты түрлендіру мүддесіне бейімдеу үдерістерінде жаттығулардың басымдылығын оның жетекші және тиімді тәсілі ретінде тануға іргелі орын беру керек. түрлендіру. Бұл әсіресе балалардың, жасөспірімдердің және жастардың дене тәрбиесінің тиімділігін арттыру үшін өте маңызды, мұнда осы уақытқа дейін қозғалыс дағдылары мен дағдыларын қалыптастыруға үйрету басымдыққа ие болды. Нәтижесінде адамның жас эволюциясының сезімтал кезеңдерінде физикалық қасиеттерін дамытудың ең қолайлы мүмкіндіктерін жіберіп алды. Дене шынықтыру әдістемесіне оқытумен ұштастыра оқыту концепциясын енгізу мектеп жасына дейінгі балалармен, мектеп оқушыларымен және білім алушылармен жұмыс істейтін педагогтар мен жаттықтырушылар менталитеттерін өзгертудің шешуші факторы бола алады.

Дегенмен, педагогикалық әсер етуді ұйымдастыруда физикалық белсенділіктің ақылға қонымды жеткіліктілігі және олардың білім алушылардың жеке қабілеттерімен, мотивациясымен және спорттық ұмтылыс деңгейімен қатаң теңгерімінің қажеттілігі туралы есте сақтау керек. Қазіргі қоғамның дене мәдениетінің ерекшелігі – белгілі бір дуализм, ол мәдениеттің осы түрінің екі деңгейінің болуына байланысты: кейде элита деп аталатын спорт және дене жағдайы мен денсаулығының дамуын қамтамасыз етуге арналған бұқаралық. халықтың негізгі бөлігін жақсарту. Бұл деңгейлердің өзара әрекеттесуі әлеуметтік міндеттерді жүзеге асыруға және қоғам дене шынықтыруға жүктеген рөлге сәйкес келе бермейді. Ал егер спорт саласында, әдетте, адамның физикалық мүмкіндіктерін өзгертудің экстремалды режимдері әрекет етсе, дене тәрбиесі саласында әртүрлі жағдайларға байланысты бұл процестің қарқындылығы жеткіліксіз екені анық. Дене шынықтырудың тиімділігін арттыру перспективалары туралы айтқанда, әсіресе тәрбие процесінің эмоционалдық аспектісіне тоқталған жөн. Дене шынықтыру құндылықтарын меңгерудің ең маңызды эмоционалдық факторы дене шынықтыру және спорттық іс-шаралардан жылдам әсер алу болып табылады. Сондықтан дене шынықтыру мен сауықтыру нысандарын дамытуда дене шынықтыру, дене шынықтыру және салмақ жоғалтуда жылдам нәтиже беретін дене шынықтыру, көркем немесе жеңіл атлетикалық гимнастика сияқты дене жаттығуларының танымал түрлеріне басымдық берілуі керек.  Табыс, тіпті өзін-өзі жеңу – бұл адамды өз денсаулығына саналы түрде әсер ететін субъектіге айналдыратын күш. Осыған орай, келешек дене шынықтыру және спорттық іс-шаралардың осындай түрлерімен байланысты деп сеніммен айта аламыз, бұл тыңдаушылардың интеллектуалдық моторикасының үйлесімді дамуына ықпал етеді, сол арқылы эмоционалдық факторды тартуға жаңа мүмкіндіктер береді. Интенционалдық құндылықтардың даму перспективаларына тоқталсақ, олардың дене шынықтыру саласына айтарлықтай әсер ететінін ескеру қажет. Бұл құндылықтардың даму деңгейі адамдардың толыққанды дене шынықтыру және спортпен шұғылдануы үшін жағдай жасауға бағытталған мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың қаржылық-шаруашылық және өндірістік қызметін айқындайды. Сонымен бірге қоғамның қызметі, оның дене шынықтыру саласын дамытудың экономикалық, құқықтық, моральдық, этикалық, ақпараттық және басқа да жағдайларын қамтамасыз етудің нақты жағдайлары қазіргі қоғам өркениетінің өлшемдерінің бірі болып табылады. Салауатты өмір салтын, адам табиғатын қорғау идеяларын, іскер тұлғаның спорттық бейнесін қалыптастыру, денсаулық, күш-қуат сәнін қалыптастыру арқылы қоғамның ұлт денсаулығына психикалық бағдарларын қалыптастыруға бұқаралық ақпарат құралдарының белсенді әсері, адамның төзімділігі, дене сұлулығы интенционалдық құндылықтарды дамытуда перспективалы бола алады. Жұмылдыру құндылықтарын меңгеру процесі дене тәрбиесі мәселелерін шешудің сипаты мен маңызымен реттелуі керек. 

Спорттық өмір салтын қалыптастыру өз алдына адам өмірін ұйымдастырудың жоғары деңгейін болжайды. Осы стильмен реттелетін үнемі қайталанатын әрекеттер: таңертеңгілік дене шынықтыру, жүйелі жаттығулар, тамақтануды ұйымдастыру, демалу, қалпына келтіру, физикалық жүктемелерді ескере отырып және оларды пайдалану нәтижелерін бағалау, спорттық қызметтің мүмкіндіктері мен қабілеттерін объективті өзін-өзі бағалау және физикалық өзін-өзі жетілдіру – бұл адамның жұмылдыру сипатындағы дене мәдениетінің құндылықтарын меңгеруін қамтамасыз ететін бірнеше нақты факторлардың тізбесі. Қазіргі қоғам адамның жеке қабілеттері мен даралығын дамытудағы басымдық идеясын жариялады. Бұл идеяны толық жүзеге асырудың факторларының бірі – бұл ең алдымен өзін-өзі ұйымдастырудың жаңа мүмкіндіктері арқылы адам тұлғасының өзін-өзі жүзеге асыруының қуатты ынталандыруы ретінде дене шынықтыру құндылықтарының кешенін дамыту. белсенді дене шынықтыру және спорттық белсенділік процесінде алынған функционалдық және психологиялық жағдайлардың жоғары деңгейі. Бұл дене тәрбиесінің көмегімен, біріншіден, қазіргі өмір жағдайында орын алатын дене белсенділігінің жетіспеушілігін өтеу керек дегенді білдіреді; екіншіден, ағзаның функционалдық мүмкіндіктерін жақсарту, оның тиімділігін және қолайсыз әсерлерге төзімділігін арттыру. Бұл принцип негізгі талаптарды орындау арқылы жүзеге асырылады: 

Ø Дене тәрбиесінің құралдары мен әдістері тек сауықтыру құндылығының ғылыми негіздемесі барлар ғана қолданылуы керек; 

Ø Дене белсенділігі балалардың мүмкіндіктеріне сәйкес жоспарлануы керек;

Ø Медициналық-педагогикалық бақылау оқу-тәрбие процесінің міндетті элементі болуы керек; 

Ø Санитарлық-гигиеналық нормаларды сақтау, күнді, ауаны, суды ұтымды пайдалану – осының барлығын әрбір дене жаттығуларын ұйымдастыру кезінде ескеру қажет.

Дене тәрбиесінің әдістері

Әр түрлі жаттығушылар тобымен әр қилы жағдайда белгілі бір міндеттер орындау үшін дене тәрбиесі жаттығуларын қолдану, пайдалану жолын дене тәрбиесінің әдістері дейміз.

 «Әдіс» деген түсініктен біз «әдістеме» түсінігін ажырата білуіміз керек. Әдістеме деп дене тәрбиесі үрдісінде белгілі бір нәтижеге жету жолына бағытталған  амалдар мен әдістер жүйесін айтады.

Дене тәрбиесінің барлық әдістері арнайы (тек қана дене тәрбиесі процесіне тән) және жалпы (дидактикалық білім беру және тәрбие бағытында қолданылатын) болып екі  топқа бөлінеді.

Дене тәрбиесінің арнайы әдістері: 

а) қатаң шектелген жаттығулар әдістері; 

ә) ойын әдісі; 

б) жарыс әдісі.

Дене тәрбиесінің жалпы әдістері: 

а) сөзді қолдану әдістері; 

ә) көрнекілікті қолдану әдістері.

Ойын әдісі

Дене тәрбиесі үрдісінде спорттық және қозғалмалы ойындардың элементтерін қолдану – ойын әдісі деп аталады. Ойын әдісінің мынандай өзіне тән ерекшеліктері мен белгілері бар:

1. Белгілі бір мақсатқа (жеңіске) жету үшін ойынның жоспары және тәртібі  арқылы ойнаушыларды  ұйымдастыру.

 2. Ойын әрекеттері кезінде ойнаушылардың бәсекелестік, жеңіске деген ұмтылысының, көңіл-күйлерінің көтерілуі.

3. Ойын барысында жаттығушылардың өз бетімен қимыл-әрекет жасауға  шешім қабылдауы (ойынға қатысушы жүгірудің, секірудің, лақтырудың жолын өзі таңдайды).

4. Қимыл-әрекеттердің  алуан түрлілігі, олардың ойын барысында, әр түрлі жаттығуларда кенеттен пайда болуы.

5. Ойын барысындағы ойынға қатысушылардың әр түрлі қарым-қатынастары.

Ойын әдісінің көмегімен дене қасиеттерін (күш, төзімділік, шапшаңдық, ептілік) кешенді дамытуға, бұрын үйренген қимылдарды жетілдіру және оқушылардың өзіндік қасиеттерін тәрбиелеуге (батылдық, тапқырлық,  ұйымдастырушылық, өз бетімен шешім қабылдаушылық), бұдан басқа да көптеген мақсаттарды жүзеге асыруға болады. Жаттығуларды ойын әдісімен жүргізу оқушыларды қызықтырып, жақсы әсер қалдырады,  бірқалыптылықтан құтқарады. Ойын әдісінің бір кемшілігі, жүктеме мөлшерін дәл біле алмайтынымыз.

Жарыс әдісі.

 Дене  тәрбиесі жаттығуларын жарыс, бәсеке түрінде  орындауды жарыс әдісі дейміз. Жарыс әдісінің ең негізгі белгісі – біріншілікте  қарсыласыңды, команданы, топты жеңу үшін бәсекелесу, күрес, күш сынасу жағдайында жоғарғы көрсеткіштерге жету. Бұл әдіс әр түрлі мақсаттарды орындауға пайдаланылады. 

Мысалы, адамгершілік, жігерлілік, дене қасиеттерін  тәрбиелеу, күрделі жағдайда қимылдың ептілігі мен дағдысын жетілдіру. Жарыс әдісі адам ағзасының мүмкіншіліктеріне жоғарғы талаптар қояды да, оның ары қарай тез дамуына ықпал етеді. 

Бұл жарыс әдісінің міндетті түрде орындалуы үшін керекті шарт: жарыс, бәсеке жаттығуларына оқушылар өте жақсы  дайындықпен келулері керек, ол болмаса берілетін үлкен қарқынды жүктемелер олардың денсаулығына зиян келтіруі мүмкін. Сонымен қатар бұл әдіс оқушылардан жаттығуды орындау кезінде  пайда болатын міндетке өз шешімін тез қабылдауын талап етеді  (өйткені,  мұғалімнің, жаттықтырушының  ақыл-кеңесін  жарыс кезінде ести қою мүмкіндігі өте аз).

Қатаң шектелген жаттығу әдістері.

Жаттығу кезінде көп қайталанатын  жүктеме мен тынығуды алмастыра орындайтын қимыл-әрекетте қатаң шектелген жаттығу әдістерін пайдалану көптеген мүмкіншіліктерге қол жеткізеді:

1. Жүктеме көлемін қатаң  мөлшерлеуге. Бұл әдісті қолдану кезінде жүктемені ең төменгі шамаға дейін жоғарылатып, басқаруға болады.

2 Әр түрлі дене қуатының қасиетін дамыту және жаттығу арқылы  жеке дене мүшелеріне әсер ету.

3. Дене тәрбиесі  үрдісінде жеке үйретуді пайдалану.

4. Кез келген күрделі жаттығуларға үйрету.

5. Дене тәрбиесі жаттығуларын әр түрлі жастағы адамдар арасындағы сабақ, жаттықтыру кездерінде пайдалану мүмкіншілігі. Біз осы  әдістің көмегімен жаттығуларды  жас  балалардан бастап егде  жастағы адамдарға дейін қолдана аламыз.

Қатаң шектелген жаттығу әдістері екі топқа бөлінеді: а) қимыл-әрекетке үйрету; ә) дене қасиеттерін жетілдіру.

Қимыл-әрекетке үйрету әдістері.

Қимыл-әрекеттердің  күрделілігіне қарай тұтас та, бөлшектеп те үйретуге болады. Тұтас үйрету әдісі жаттығуларды бөлшектемей толық үйрету кезінде мынадай жағдайларда қолданылады.

• қарапайым қимыл-әрекетке үйрету кезінде;

• дене қуаты және техникалық дайындығы жоғары оқушылармен жүргізілетін  жаттығу сабақтарында;

• қимыл-әрекетті бөлшектеп үйретуге болмайтын, бөлшектесе техника негізінің сапасы болмайтын жағдайда;

• бұрын үйренген жаттығуларды жетілдіруде.

Жаттығуларды бөлшектеп үйрету әдісі кезінде  қимыл-әрекетті бөлшектеп жеке-жеке меңгеріп, сонан соң бәрін қосып толық қайталайды. (Мысалы, гимнастика сабағындағы алға аунап түсу, басқа тұру, жанға айналу жаттығуларының техникасын жеке-жеке үйреніп, меңгергеннен кейін толық қайталау және т.б.).

Күрделі қозғалыс техникасын үйренуді жетілдіруге жақындататын жаттығулар қолданылады. Мұндай жаттығулардың техникасы негізгі, күрделі жаттығудың  бөлшектеріне ұқсас болып келеді. Бұл жаттығулар біртұтас түрде,  оқушыларға түсінікті және қолайлы болуы керек.

Дене қасиеттерін дамыту  әдістері

Дене  қасиеттерін дамытуға бағытталған қатаң шектелген жаттығулар әдістері әр түрлі  формадағы жүктеме мен тынығудың түрлерін ұштастыру мүмкіндігіне байланысты қолданылады. Жүктеме дегеніміз – дене тәрбиесі жаттығуларымен адам ағзасына әр түрлі көлемде әсер ету.  Жүктеменің шамасы оның қарқындылығы мен көлеміне байланысты. Жүктеменің көлемі – орындалған дене қуаты жұмысының саны (мысалы, 10 минөттық жүгіру, жаттығуды қайталау саны т.б.).

Жүктеме қарқындылығы – ол белгілі бір уақытта дене тәрбиесі жаттығуларын қарқынды, тездете орындау. Жүктеменің  ішкі және сыртқы қарқынды көрсеткіштері болады. Сыртқы көрсеткіш – қозғалыс жылдамдығы (жүгіру, шаңғы жарысы, суда жүзу т.с.с.), спорт ойындарындағы ойын қарқыны т.б. Қарқындылықтың ішкі көрсеткіштері – жүректің соғу жиілігі, белгілі бір уақытта күш жұмсау  өлшемі. Адам ағзасына әсер ету көлеміне байланысты жүктеме:

• кіші  (жүректің минөтына 130 ретке дейін соғуы);
• орта (жүректің минөтына 131-155 рет соғуы);
• үлкен (жүректің минөтына  156-175 рет соғуы);
• жоғары (жүректің минөтына 176-190 рет соғуы);
• өте жоғары (жүректің минөтына  190-нан көп рет соғуы) болып бөлінеді.

Спортшының жаттығуларды орындау, жұмыс істеу қарқынына байланысты  жүктеме бірқалыпты және ауыспалы болып келеді. Бірқалыпты жүктеме – ол спортшының белгілі бір уақытта жаттығуды орындаудағы  қарқындылығының өзгеруі (ол жоғары немесе төмен болып өзгеруі мүмкін). Жүктеме әрқашан да тынығумен кезектесіп отыру  керек.

Тынығу аралықтарының үш түрі бар. Олар: қарпайым, қатаң шектеулі  және төтенше.

1. Қарапайым немесе толық тынығу аралығы деп бір жаттығуды орындап болып келесі қайталанар жүктеменің алдында  ағзаның жұмыс қабілетінің толық бастапқы қалыпқа келуін айтамыз. Толық қалпына келуін тамыр соғысын есептеу арқылы анықтаймыз. Мысалы, жаттығу орындағаннан кейін ЖСЖ 180 соғу / мин, толық қалпына келуі 60 соғу/мин.

2. Қатаң тынығу аралығы дегеніміз – бір жаттығуды орындап болып, келесі қайталанар жүктеме жаттығушының ағзасының жұмыс қабілетінің толық бастапқы қалпына келмеген кезде қайталануы.

3. Төтенше тынығу   аралығы дегеніміз – келесі  жүктеме ағзаның жұмыс қабілетінің көтерілген кезіне,  жаттығушының өзіндік дайындық ниетінің толық  көрінген кезіне тап келуі. Мазмұны жағынан тынығу бәсең (қозғалмай жату, бұлшық еттердің белсенді қызмет етпеуі) және белсенді болып екіге бөлінеді. Белсенді тынығу – спортшының алдыңғы жаттығуға қарағанда қарқыны аз түріне көшуі (мысалы, жүгіруден соң ақырын жүру).

Дене қасиеттерін дамыту үшін мынандай әдістер қолданылады: Бірқалыпты орындау (стандартты) әдісі. Бұл әдіс жаттығуларды үзбей, ұзақ уақытта, бір қарқында орындауды  талап етеді (мысалы, ұзақ уақыт бірқалыпты  жүгіру, жүзу, ескек есу және т.б.). Жүктеме, бұл кезде жоғары деңгейдің 70 пайызынан аспауы керек, жүрек соғуының жиілігі минөтына 130-150 рет). Ұзақ уақыт бірқалыпты істелген жұмыс жүрек-қан тамыры және  тыныс алу жүйелерін нығайтып, ағзаның жалпы төзімділігін дамытады.

Өзгермелі орындау әдісі. Бұл әдісте  жүктеме  қарқыны жаттығуды орындау кезінде  өзгеріп отырады (мысалы,  400 метр қашықтыққа жүгіруде жылдамдық - бірінші 100 метр жүгірген кезде 1/2  жартылай күшпен, екінші, 100 метрде қатты қарқында, үшінші 100 метрде – еркін,  төртінші 100 метрде   3/4  күшпен орындалып отырылады). Жүктеме бұл жүгіру кездерінде кіші жүктемеден үлкенге және  керісінше өзгеріп отырады. Өзгермелі  орындау әдісінің көмегімен біз жалпы төзімділікті және  жылдамдық төзімділігін дамытамыз, спортшыларды жігерлілікке тәрбиелейміз.

Қайталап орындау әдісі.  Бұл әдіс  кезінде  жаттығу көп қайталанады, аралықтағы тынығуда ағза толық бастапқы қалпына келуі қажет (мысалы, қысқа қашықтыққа өте жоғары жылдамдықпен қайталап жүгірген кезде, аралық тынығу толық болуы қажет). Қайталап орындау әдісі күшті, жылдамдықты және күш жылдамдығын, жылдамдық төзімділігін дамытады.

Дене тәрбиесі тәжірибесінде қайталап орындау әдісінің  түрлері кездеседі. Мысалы, циклді жаттығуларды орындау кезінде мынадай түрлер  жиі кездеседі:

• тұрақты бірдей қашықтықтарға жүгіру (7 х 100 м);
• ұзартылып отырылған қашықтыққа жүгіру  (200х400х600х800);
• біртіндеп қысқартылған қашықтыққа жүгіру (800х600х400х200);
• біртіндеп ұзартылған, сонан соң біртіндеп қысқартылған қашықтыққа жүгіру (200х400х600х800х600х400х200).

Аралық орындау әдісі. Бұл әдістің  мәнісі  көп рет қайталанған  жаттығудың орындау қарқыны жоғары (минөтына 160-180 рет жүрек соғу жиілігі) және тынығу аралығы  қатаң болуында. Жаттығуды орындаған соң тынығу кезінде жүрек соғысы минөтына  120-140 ретке  жеткенге дейін созылады да, сонан соң жаттығу қайталанады.  Әрбір жаңа жүктеме ағза толық бастапқы қалпына келмеген  кезде беріледі. Тынығу белсенді немесе бәсең болуы мүмкін, жаттығу тізбекпен  орындалады (мысалы, 7х200). Бұл әдістің көмегімен  аз мерзімде жалпы және арнайы төзімділік қасиетін дамытуға болады.

Жоғарыда аталған әдістер дене тәрбиесі тәжірибесінде жеке ғана емес,  топтастырыла, жіктестіріле қолданылады (мысалы, бірқалыпты аралық жаттығулар әдісі, өзгермелі-аралық жаттығулар әдісі т.б.). Осындай әдістерді  топтастыру тәсілдері ағзаның функционалды мүмкіндіктерінің өсуіне тиімді әсер етеді және кең көлемде  дене  қасиеттерін дамытады.

Айналмалы орындау әдісі. Спорт зал мен спорт алаңдарында шеңбер бойынша  орналасқан «бекеттерде» жаттығуларды шеңбер бойымен  айналып жүріп орындау айналмалы орындау әдісі   деп аталады.

«Бекеттерде» (саны 6-10 болуы мүмкін) қарапайым, үйренген бір жаттығу орындалады (мысалы,  штанганы иықта ұстап  отырып, тұру,  белтемірде тартылу және т.б.). Жаттығуды орындау саны әрбір «бекетте» жеке  белгіленеді. Бір сабақта «шеңберді»  бір реттен  үш ретке дейін  тынықпай немесе  тынығу аралығымен өтуге болады. Бір айналып жаттығуды орындау уақытын, тынығудың  аралық уақытын, жаттығуды қайталау санын мөлшерлеп белгілеу қажет. Шеңберлі орындау әдісінің бірнеше түрі бар:

1. Жаттығуларды ұзақ, үзбей орындау. Сабақ тынығусыз,  шеңбер бойынша бірден  үш ретке дейін қайталана орындалады. Сабақ міндеті – жалпы және арнайы төзімділікті дамытады.

2. Аралық орындау әдісі бойынша. Жаттығуларды орындау аралығында  тынығу қатаң аралықты сақтауға, күш және жылдамдық, күш төзімділігін  тәрбиелеуге қолданылады.

3. Бірқалыпты орындау әдісі бойынша. Тынығу аралығы  толық. Күшті және жылдамдықты тәрбиелеуге қолданылады.

Шеңберлі жаттығу әдісін қолданар  алдында жаттығуларды топтап, жүйелеп алады, «бекеттердің» орындары, жаттығуларды орындау мөлшері   белгіленеді.

Дене  тәрбиесінің қағидалары

Қозғалыс шеберлігі мен дағдысын қалыптастыру, дене қасиеттерін тәрбиелеу жалпы заңдылықтарға бағынады, ол әдістемеде  қағидалар деп аталады. Қағидаларда жазылмаған,  бірақ орындалуы керек  заңдылықтар деп айтуға да болады. Қағидаларды білу, оларды  тәжірибеде қолдану дене тәрбиесі үрдісін жетілдіреді. Дене тәрбиесі үрдісінде  төмендегідей әдістемелік қағидалар кең қолданылады:

1. Саналылық және белсенділік.

2. Көрнекілік.

3. Жүйелілік.

4. Біртіндеушілік.

5. Реттілік.

6. Даралық.

Саналылық және белсенділік қағидасы

Бұл қағиданың мақсаты – дене тәрбиесі  үрдісі кезінде  жаттығушылардың дене тәрбиесі мен спорт  әрекеттерін саналы   түсінуін,  тұрақты ынтығушылық, қызығушылық қалыптастыру және олардың осы әрекеттерге белсенді ұмтылуын ұйымдастыру.

Саналылық дегеніміз – адамның  жалпы  өмір заңдылықтарын, әр нәрсенің ақиқаттылығын дұрыс түсінуі, ұғына білуі, келешек әрекетін  сол негізде орнықты бағыттай алуы.  Саналылықтың негізі – жаттығушының алдына орынды  мақсаттар қоя білуі және сол  ұмтылған бағытының жетер  межесін, нәтижесін алдын ала бағдарлауы, сезінуі. Дене тәрбиесі мұғалімі, спорт түрінен жаттықтыратын жаттықтырушысы  оқушыларының алдына  өте айқын, ұғынықты міндеттер,  оларды қызықтыратын, ұмтылдыратын жақсы,  дұрыс, жоғары  мақсат қоя білуі керек. Сонда ғана  олардың саналарында  тұрақты, түсінікті қызығушылық,  сол мақсаттарға жетсем деген ұмтылушылық,  әрбір жаттығу сабағына деген   құлшыныс сезімі пайда болады. Саналылық және белсенділік қағидасы міндеттерін орындау кезінде оқытушы,  жаттықтырушы төмендегідей талаптарды,  мәселелерді негізге алып  орындауы қажет:

1. Дене тәрбиесінің мақсаты мен міндетін орындауға  оқушылардың  ынтасын саналы түрде қалыптастыру. Егер оқушы алға қойған мақсаттың  маңызын түсініп,  оның міндеттерін орындауға ынта танытса, оқу-жаттығу барысы тезірек игеріліп, сапалы болады. Жаттығушылардың  алдына кезекті (жақын) және болашақ (алыс) мақсаттар қойылуы қажет. Олар үшін болашақ мақсаттар: спорттық  разряд алу, Президенттік сынақ нормаларын орындау, мектептің,  ауданның құрама командаларына мүше болу т.с.с. Кезекті мақсаттар: бір күрделі жаттығудың техникасын меңгеру, кейбір дене қасиетін дамыту т.с.с. Оқушылар өздерінің денсаулығын нығайту, әр түрлі дене қасиеттерін дамыту үшін ұсынылып отырған тапсырманың мәнін, маңызын айқын түсіне білулері керек.

2. Сабаққа  ынталы,  барлық зейінімен қызыға қатысу, іздене білу. Дене тәрбиесі сабағы кезінде қызықты тапсырмалар беру, ойындар өткізу, жүйелі түрде баға қою, жетістіктерін мадақтау, марапаттау, жеке тапсырма беру  оқушыларды ынталандыра түседі. Үйрету және тәрбиелеу үрдістері жаттығушылардың білімін,  танымын қалыптастырады. Жаңа амалдар, әдістер, қозғалыстың жаңа элементтерін орындау, әр түрлі тәсілдер іздеу оқушыларды қызықтырады, шығармашылық ізденіске, белсенділікке ұмтылдырады, ынталандырады.

3. Жаттығушылардың өз әрекетін байқауға, бақылауға қабілетін ояту. Бұл талапты орындау үшін, оқушылар жаттығуды орындаған кезде сәтті немесе  сәтсіз әрекеттеріне өздері  талдау жасай білуі, орындау техникасынан қате таба алуы, олардың пайда болуы және оны қалай түзету керек екенін үйренулері қажет. Өз көңіл-күйін, жаттыққандығын  бақылау, жаттығу күнделігін жүргізе білуі, объективті және субъективті мәліметтерге талдау жасау оқушылардың қабілетін жетілдіреді. Қазіргі кездегі дене тәрбиесі сабақтарында оқушылардың өз әрекеттерін  саналы бақылауға  ынталандырудың  мынандай әдістемелік тәсілдері көп қолданылады:

• жаттығуды үйреткенде қимыл-қозғалысты  көрсетпей, тек қана сөзді  қолдану әдісі арқылы үйрету;
• мұғалімнің тапсырмасымен дене қасиеттерін дамыту жаттығуларын өз бетімен іріктеп ала білу;
• жаттығуды орындаған соң, орындау техникасының сапасын өзі бағалау немесе екі-екіден орындағанда  оқушылардың бір-біріне дұрыс баға бере білуі;
• жаңа жаттығуларды  үйренгенде  қозғалыс дұрыстығын  сезінуге  көмектесетін арнайы тренажерлар, қондырғылар қолдану;
• жаттығуды  орындаған соң жаттығудың  техникасының орындалу сапасы туралы  бірден хабарлау, ақыл-кеңестер беру.

Көрнекілік қағидасы

Көрнекілік дегеніміз – адамның сезім мүшелерін тану, түсіну, ұғыну үрдісінде қолдану. Ал дене тәрбиесі мен спорт үрдісінде  көрнекілік қағидасы үйрету және тәрбиелеу кездерінде қолданылады. Қозғалысқа  үйретуді көру арқылы ғана емес, есту және бұлшық ет түйсігі арқылы да түсіне білу керек. 

Әр түрлі анализаторлар белгілері  оқушылардың санасында  үйренетін жаттығу туралы  толық түсінік тудырады. Көрнекілік  қағидасын тәжірибеде қолдану  мынандай жолдармен  пайдаланылады:

• үйренетін жаттығуды бөлшектеп немесе толық көрсетуді оқытушы, болмаса жақсы дайындықтан өткен оқушы орындайды;
• әр түрлі көрнекі құралдарды  көрсету. Олар: суреттер, схемалар, фотосуреттер, кинограммалар, бейнемагнитофон жазулары, кинофильмдер т.б.
• оқушының бейнелі сөздері: баяндау, түсіндіру, талдау, бұйрық сөздер және т.б.
• қозғалыс техникасының қиын бөлшектерін, элементтерін, қимыл-әрекеттерді іштей ойша қайталау. Ол идеомоторлық қайталау  деп аталады.

Көрнекілік қағидасын қолданар  кезінде мынандай ғылыми-зерттеулер негіздерін ескере білуіміз қажет. Көру жүйесі арқылы қабылдау үш кезеңде орындалады, ол: сезіну, ұғына қабылдау және елестету. Ал есту жүйесі арқылы қабылдау тек қана елестету деңгейінде орындалады. Адам  сөз жүзінде айтылған  хабардың  15%-ын, көзбен көрген нәрселерінің 25%-ын  еске сақтайды екен. Егер осы екі  хабарды беру тәсілі бірге орындалса, онда хабардың  65%-ы мазмұны есте сақталып қалады екен. 

Көрнекілік қағидасын қолданғанда әрбір адамның  жетекші анализаторы қайсысы екенін ескеру керек. Бір оқушыда  жетекші көру анализаторы болса, екіншісінде есту, үшіншісінде қимыл анализаторлары болуы мүмкін. Көрнекілік қағидасын қолдану сипаты үйрену кезеңіне, жасына, жаттығушының дайындығына байланысты. Бұл қағида түрлерін кең пайдалану сабаққа  ынталылықты арттырады, тапсырманы түсіну және оны орындауды жеңілдетеді.

Жүйелілік қағидасы.

Дене қасиетін дамытудағы және қозғалысқа үйретудегі жақсы нәтиже тек қана дене тәрбиесі жаттығуларын жүйелі орындағанда ғана болады.

Жүйелілік – сабақтар арасында ұзақ үзіліс болмауы, сол арқылы жаттығушылардың дене дайындығы деңгейін түсірмеуі. Сондықтан да жүйелілік қағидасын қолданғанда  өткен сабақтың  ізін, өтіп жатқан сабақтың әсері басып, нығайып, толықтырып жатуы керек. Қорытындысында көп сабақтың әсерлері қосылып, кумулятивтік әсер (жаттығушы ағзасының  берік бейімделу үрдісі) пайда болады, жаттыққандық деңгейі көтеріледі. Сабақтар белгілі бір  жүйе бойынша  жұмыс және тынығу кезеңдерінің  алмасуымен өтеді,  бұлардың негізінде бір-бірімен  байланысты ағзаның шаршауы және қалпына келу үрдісі жүреді.

Жұмыс кезеңі.

Бұл кезеңде белгілі бір жұмыс көлемі орындалады,  жұмыс барысында қозғалысты  қамтамасыз ететін энергия, қуат көзі таусыла бастайды, ағзаның жұмысқа қабілеттілігі төмендейді. Мысалға бір жаттықтыру сабағын алуға болады (1,5 сағат). 

Ағзаның қалпына келу кезеңі. 

Бұл кезеңде орындалған жаттықтыру сабағынан кейінгі уақытта, демалып, тамақтанғаннан соң, ағзаның жұмыс қабілеттілігі, функционалдық көрсеткіштері жұмысқа дейінгі деңгейге келе бастайды.

Өтем кезеңі.  Бұл кезеңде ағза толық демалып, жұмысқа кеткен энергиясын, қуатын қалпына келтіреді. Тек қана  қалпына  келмейді, артығымен 100%-дан асады. Жаттығушы ағзаға қаншалықты жоғары  жүктеме алса, жоғары өтем кезеңі соншалықты  көтеріледі. Дене тәрбиесі сабағының, спорттық  жаттығудың  маңызы, спорт  рекордтарының, спортшылардың  жоғары жетістіктерінің  мәні осында.

Редикуциялық кезең. Дене  жүктемесінен  кейінгі ұзақ демалыста ағзаның жұмыс қабілеттілігі жоғары көтеріліп, кейін төмен түсіп, бастапқы деңгейге келеді. Осы көрініс бойынша  қалпына  келудің қай  сатысында жүктеме  қайталана  орындалуына байланысты, сабақ және демалыс кезектесуінің төрт  нұсқасы  пайда болады

1. Әрбір келесі жаттықтыру спортшы ағзасының толық бастапқы қалпына келмеген кезде қайталанады.  Бұл нұсқа спорттық тәжірибеде күніне 2-3 рет жаттықтыру сабақтарын өткізгенде кездеседі. Көбінесе кәсіби  спортшылар дайындығында және үлкен жауапты жарыстарға дайындалу үшін жаттықтыру жиындарын өткізгенде  көп қолданылады.

Орындалу мазмұны: бір жұмыс  күні ішінде жаттығушының  ағзасына көлемді жүктеме  беріледі. Бірінші – таңертеңгілік  жаттығу, сағат 7-8 аралығында бір сағат; екінші – күндізгі жаттығу, сағат 10-12 аралығында екі сағат; үшінші – кешкі жаттығу, сағат 16-19  аралығында үш сағат. Бұл жағдайда ағзаның толық өз  қалпына келе алмауы қосылып (жақсы демалудан кейін)  күшті әсер береді. Берілген көлемдегі  жүктеме жаттығушының ағзасының функционалдық бейімделу жай-күйіне қозғау жасайды. Өйткені спортшы көп жаттығып, өзінің 100%  деңгейінен төмен түскен сайын жоғарғы өтем кезеңінде жұмысқа біліктілігі,  жаттыққандық деңгейі жоғары көтеріледі.

2-нұсқа. Әрбір келесі жаттығу сабағы жоғарғы өтем кезеңінде қайталанады. Жетісіне 3-4 рет жаттықтыру сабақтары күн  аралатып өткізіледі. Бұл нұсқада ағзаның жұмысқа бейімділігі жайлап көтеріледі, дене қасиеттерін: шапшаңдықты, ептілікті, күшті дамытуға, жаттығу техникаларын үйренуге, жетілдіруге қолданылады.

3-нұсқа. Әрбір келесі жаттықтыру ағзаның толық бастапқы қалпына келу кезеңінде жүргізіледі. Бұл нұсқа күнде, шамамен жетісіне 5-6 рет жаттықтыру  жүргізу түріне келеді.  Осы күнделікті жүргізілген  жаттықтырулар кезінде, үйренген қимылдың ептілігі мен дағдысы, шеберлігі  жетілдіріледі, дене қасиеттері дамытылады.      

        4-нұсқа. Әрбір келесі жаттығу ұзақ демалу аралығы арқылы қайталанады. (Редикуция кезеңінде). Мысалы, дүйсенбі, жексенбі, жетісіне екі рет. Мұндай анда-санда орындалатын жаттығулар дене тәрбиесі үрдісінде ешқандай нәтиже бермейді.

Сонымен, жұмысқа  бейімділікті жақсарту, жаттыққандық деңгейін жоғарылату үшін жаттықтыру сабақтары арасындағы демалуды  1-2 күннен ары созбау керек. Дене тәрбиесі сабақтарын бір жетілік  циклде дұрыс қоя білу керек. Мектептердегі дене тәрбиесі сабағы  кемінде бір күн  аралатып, жетісіне 3-4 рет  өткізілсе дұрыс болады, өткен сабақтың  әсері толық жоғалмай тұрғанда келесі сабақ  өткізілуі тиіс. Жаңа жаттыға бастаған жаттығушылармен спорт  түрлерінен  өткізілетін жаттықтыру сабақтары да жетісіне үш реттен  аз өткізілмеуі керек. Жетісіне үш реттен  аз өткізілген жаттығу және дене тәрбиесі  сабағынан денсаулыққа, адам ағзасына  ешқандай пайда болмайды.

Реттілік қағидасы.

Қимыл-әрекетке  үйрету және дене қасиетін  дамыту реттілігіне  арналған талаптар үш дидактикалық ережеден тұрады: 

1. Жеңілден – қиынға.

2. Қарапайымнан – күрделіге. 

3. Меңгерілген қимыл-әрекеттен – меңгерілмеген  қимыл-әрекетке.

Бұрыннан  меңгерілген  қимыл-әрекеті мен дағдысының негізінде жаңа қозғалыстарды үйрете, қалыптастыра білу керек. Әрбір спорт түрінің негізгі жаттығуларын үйреткенде  оларды рет-ретімен іріктеп, қарапайым,  жеңіл орындалатын қимыл-қозғалыстарды  алдымен, сонан соң  күрделі жаттығуларды  ақырындап  күрделілендіре  үйрету қажет. Дене тәрбиесі үрдісінің реттілік қағидасының ерекшелігі де осыжаттығулардың  сабақтастық негізіне бағытталған. Оқу  материалдарын  жоспарлағанда өткен сабақтың мазмұны келесі  сабақпен жалғасып жатуын ойластыру керек.

Біртіндеушілік қағидасы.

Орындайтын жаттығулар  техникасының  біртіндеп күрделіленуін, жүктеме көлемі мен қарқыны біртіндеп өсуін біртіндеушілік қағидасы дейміз. Сабақ жүктемелерін демалыстан кейінгі кездерде немесе жаттығу сабақтары  жаңа басталған кезеңдерде жеңіл, кіші, аз көлемде,  ақырын қарқында беріп, бірте-бірте жоғарылатып отырған дұрыс. Жүктеменің біртіндеп өсуінің үш түрі бар:

1. Түзу сызықты – көтерілу түрі. Бұл түр кезінде жүктеме  біртіндеп артады,  жаттыққандық деңгейі баяу,  жайлап жоғарылайды, жаттығу сабақтары арасындағы демалу  уақыты ұзақ болады. Бір жетіде 3-4 рет жаттығу сабақтарын жүргізу.

2. Сатылы түрі. Көптеген жаттығу сабақтарында дене  жүктемесі тұрақты,  тік жоғары көтеріліп отырады. Ол ағзаның бейімделу үрдісін тездетеді, оны тұрақтандырады.

3. Толқынды түрі. Бұл түр кезінде жүктеме жоғарылап қана емес, төмендеп те тұрады. Жаттыққандық деңгейін жоғарылату үшін келесі толқынды жоғары деңгейге көтеру керек. Соның арқасында жаттығу жүктемесін ең үлкен мөлшерде беруге болады. Қазіргі жаттықтыру үрдістерінде  көбінесе  осы толқынды  түр қолданылады.

Қозғалыс әрекетін үйретуде оқу материалына екі түрлі жоғары талаптар қойылады:

1.     Түзу сызықты -  ол әрбір сабақта жаңа міндеттер  қою.

2. Сатылы – жаттығушыларға оқу материалын бірнеше сабақтар көлемінде  игеруге талап қояды, ал жаңа  тапсырма жаттығушылардың өткен сабақтар міндеттеріне бейімделген кезінде ғана  беріледі.

Оқушылардың функционалдық мүмкіншіліктері тұрақты өсіп отыруы оларға жоғары талаптар қоюды керек етеді. Сондықтан да жаттығушылардың  дайындық деңгейі қандай биік болса, сондай жоғары талаптар қойылады. Қойылған талаптардың дамуы жаңа тапсырмалардың  түсініктілігіне,  жүктеме көлемінің дұрыс берілуіне байланысты. Қимыл-әрекетті меңгеру, жүктеме көлемін өзгертуді дене тәрбиесі мұғалімі мектеп бағдарламасын, Президенттік сынақ  нормативтерін басшылыққа ала отырып белгілейді.

Даралылық қағидасы.

Даралылық қағидасы – дене тәрбиесі үрдісінде оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеру түрінде жүргізіледі. Даралылық қағидасы әр адамның  дайындық деңгейіне, жыныс және жас ерекшеліктеріне байланысты. Жеке басының, психикасының ерекшеліктеріне, жүктемеге шыдамдылығына,  сыртқы орта әсерін сезіну мүмкіншіліктеріне, жұмыс істеу стиліне байланысты.

Даралылық қағидасы дене тәрбиесі үрдісінде  төмендегідей түрлерде қолданылады:

• топтық жұмыс арқылы. Бұл жағдайда жаттығушылар сыртқы бейне сипаттары бойынша бөлінеді (жыныс, жас ерекшеліктері, дене дайындығы т.с.с.). Бастапқы үйрету кезеңдерінде, негізгі жарыс  жаттығуларының техникасын үйренгенде, жалпы денені  дамытқанда топтық жұмыс істеу жолы өте тиімді.

• жекелей  жұмыс істеу арқылы. Спорттық шеберлігі артуына байланысты  жұмыстың топтық түрі жекелей жұмыс істеу түріне ауысады. Бұл жұмыс оқушылардың  төмендегідей ерекшеліктерін ескеріп жұмыс істесе нәтижелі болады: сынақ және оның көрсеткіштеріне көңіл бөлінсе; оқу материалдарын меңгеру, жүктемелерге бейімделу мүмкіншіліктері ескерілсе; әр түрлі оқу әдістерін түсіну зеректігі ескерілсе (көрсету, түсіндіру, көрнекі құрал көрсету т.б.).

Даралылық қағидасы мынандай жұмыстар арқылы іске асырылады:

• жеке  үй тапсырмалары арқылы;
• дене тәрбиесі сабағында берілетін әр түрлі тапсырмалар арқылы (жақындататын, дайындық, негізгі жаттығулар т.б.);
• түрлі спорттық құрал-жабдықтар арқылы.

Дене тәрбиесі тәжірибесінде қағидалар әрекеті бір-бірімен байланысты,  біріге кездесіп отырады. Осындай жағдай педагогтерді  әдістемелік  қағидаларды кешенді пайдалануға  мәжбүр етеді. 

Дене тәрбиесі сабақтарын, жаттығуларды жүргізу кезінде көрнекілік қолданылып, реттілік және біртіндеушілік қағидалары, оқушылардың  зейінділігі мен жеке ерекшеліктері ескерілсе, сабақтар  арасындағы  жүйелілік сақталса, бағдарлама  материалдарын жақсы меңгеруде, дене жүктемесін үзбей жоғары деңгейде ұстауда дене тәрбиесі мұғалімінің  алдында  көптеген  мүмкіншіліктер ашылады.

Қозғалмалы ойындарды ұйымдастыру және өткізу

Ойынды өткізуге даярлау.

      Ойынды өткізуге даярлау егер ойын алғаш рет ұсынылса және оның барысында қалыптасуы мүмкін барлық жағдаяттарда педогок алдын-ала көре алмайтың кезде өте маңызды.

      Ойынды таңдау ең алдымен сабақтың жалпы міндеттеріне тәуелді, оларды құру кезінде негізгі критерийлер оқушылардың жас ерекшеліктері, олар дамуы, дене даярлықтары, қатысушылардың саны болып табылады.

      Ойынды таңдау кезіңде сабақ формасын (сабақ, қоңырау, мереке,қыдыру) ескеру қажет. Сабақ пен қоңырау уақыт бойынша шектелген; сабаққа қарағанда қоңыраудағы ойын мазмұны мен міндеттері өзгеше; мереке кезінде негізінен әртүлі жастағы және әртүрлі дене даярлығы бар балалрдың бәрі қатыса алатын көпшілік ойындар мен аттракциондар қолданылады.

      Ойынды таңдау оның өткізілу орнына  тікелей тәуелді. Үлкен емес, тар залда немесе аланшада сызықтық сапқа тұруы бар ойындар, кезектесіп қатысатын ойындар өткізіледі. Үлкен спорт залдарда немесе алаңдарда бытырап жүгіруі, спорттық ойындар элементі, үлкен және кіші доптарды лақтыруы бар ойындар өткізген жақсы. Қыдыру және экскурсия кезінде жер қолданылатын ойындар ойналады. Алаңда қыс болғанда шаңғыдағы, конькидегі, шанадағы ойындар өткізіледі.

      Ойынды көшеде ұйымдастыру кеінде ауа-райы жағдайын ескерген жөн (әсіресе қыс күндері). Егер ауа температурасы төмен болса, қатысушылардың белсенді қозғалысы бар ойындар таңдалады. Өз кезегін күтіп, ұзақ тұратын ойындарды қолдануға болмайды. Қатысушылардың ойын тапсырмасын кезектесіп орындайтын аз қозғалмалы ойындар ыстық ауа-райы кезінде өте қолайлы. Көмекші құрал мен инвентардың болуы ойынның таңдалынуы әсер етеді. Сәйкес инвентардың болмауы немесе оны сәтсіз ауыстыру кезінде ойын құрылмауы да мүмкін.

Ойынға арналған алаңды даярлау.

      Жергілікте ойналатын ойындарды өткізу кезінде жетекші онымен алдын-ала танысып, ойынға қажетті шартты шекараны белгілеп өтуі тиіс. Ойынға арналған орынды жетекші оқушылармен бірге отырып, даярлайды. Алаңды белгілеп өту көп уақытты талап ететін жағдайда бұл ойын басталмастан бұрын жасалынады. Қарапайым белгілеуді ойын шартын түсіндірумен біруақытта немесе ойын басталғанға дейін жасауға болады, ал әңгіме белгіленген шекараны көрсетумен толықтырылады. Егер ойын жиі өткізілсе, үнемі қолданылатын белгілеу жасауға болады.

Қозғалмалы ойынға арналған инвентарь даярлау.

      Қозғалмалы ойын сәйкес инвентармен қамтамасыз етілуі тиіс. Бұл жалаушалар, түрлі-түсті бойаулар, әртүрлі көлемдегі доптар, ағаштар, сақиналар, секіргіштер және т.с.с. Инвентарь жарқын түсті, ойынды байқаулы болуы керек,  бұл әсіресе бастауыш сынып оқушылары үшін маңызды, ал көлемі мен салмағы – ойыншылардың әлі келетіндей болуы тиіс. Инвентар саны алдын-ала қарастырылады.

Ойынды алдын-ала талдау.

      Ойынды өткізбес бұрын жетекші ойын үрдісін ойлап табуы және ойын барысында туатын барлық мүмкін жағдаяаттарды қарастыруы тиіс. Әсіресе қаламаған құбылыстардың алдын-ала, қарастыру қажет.

      Ойыншылардың берілген ұжымын жақсы білетін жетекші ойыншылар ролін алдын-ала белгілеп, ойынға әлсіз және пассивті ойыншыларды қалай тарту керектігін қарастыруы керек.

      Кейбір ойындарды өткізу үшін ол алдын-ала өзіне көмекшілерді таңдап алады, олардың қызметтерін анықтайды, қажет болған жағдайда оларға даярлануға мүмкіндік береді. Көмекшілер бірінші болып ойын ережесі мен оның өткізу орнымен танысады.

Ойынға жетекшілік ету.

      Сонымен, ойынды өткізу кезінде жетекшіге келесі аспектілерді ойлап тауып, есепке алу ұсынылады:

1. Балалар ойнайтын ойын ережесі және талаптармен танысу. Ол басталмас бұрын барлық қажетті материалдар мен құрал-жабдықтарды даярлау.
2. Балалардың даму деңгейін, олардың талаптарын, қолдарынан келерлері мен келместерін ескеру. Балалардың бойы, күші, өмірлік тәжірибесіне сәйкес берілген жастық топтың қол жетерлік ойындарды ғана ұсыну. Өздері күрделі болатын қатысушыларды ойыннан сәтті шығара білу.
3. Ойыншылар бойында жоғары энтузиазм қатты қозу болуына қамту.
4. Қарапайым ойыншы ретінде ойынға қатысуға даяр болу, үлкендер жасауға болмайтын да ережелерге бағыну.
5. Компенетті емес және координацияланбаған балаларға көмектесу, олардың машықты деңгейлерін есепке ала отырып жаттығу орындауға мүмкіндік беру немесе орындауға тапсырма беру. Белгілі бір кемшілігі бар бала сот – хронометрист, ұпайлар есепшісі немесе өзі қатыса алмайтын ойында бас сот болғаннан қанағаттану сезімін алады. Кейбір балалардың қателеріне көңіл бөлмеу қажет немесе ойынды тоқтатпастан оларды байқап түзету. Егер бала ережені бұзса немесе ойынды қателесе басқалардың алдында оған ұрсып-зекімеу.
6. Әрбір ойын ережесін уақытында түсіндіру және балаларға белсенді ойын басталмас бұрын бір немесе бірнеше рет машықтануға рұқсат беру. Егер баллар жетекші ұсынған бірінші ойынды қабыл алмаса, қорда алдын-ала даярланған альтернативті ойындардың бір қатары және қажетті құралдарға ие болу.
7. Балалардың жастары мен мүмкіндіктеріне сәйкес ойындар арасында демалыс уақытын беру.
8. Күрделену мүмкіндіктерін есепке ала отырып ойынды таңдау: қарапайымнан бастап, машықтандыра отырып, балалардың ептілігін жақсарту шарасы бойынша үнемі күрделендіру.

Ойыншыларды орналастыру және ойынды түсіндіру 

кезіндегі жетекші орны.

      Ойынды түсіндіруді бастамас бұрын қатысушыларды жетекші көзбен жақсы көріп, оның әңгімесін есту алатындай орналастыру қажет. Ең дұрысы ойыншыларды ойынды бастайтын бастапқы қалыпқа қойған дұрыс. Егер ойын шеңберде өткізілсе, онда түсіндіру сол шеңберлік құрылымда жүзеге асады. Жетекші орталықтан емес, ойыншылар қатарынан орын алады, немесе ойнаушылардың соңы көп болса, олардан аз ғана алда орналасады. Ойнаушылардың жартысы жетекшінің желке тұсында қалып қоятындықтан шеңбердің ортасына орналаспау қажет. Егер ойыншылар екі командаға бөлініп, бір-біріне қарама-қарсы үлкен ара қашықтықта орналасса, түсіндіру үшін командаларды жақындатып, одан кейін өз шекараларына апартқызу керек. Бұл жағдайда жетекші ойынды түсіндіру кезінде алаң ортысындағы ойнаушылардың арасында тұруы қажет, мұнда біресе бірінші командаға, біресе басқасына көңіл аудара алады. Егер ойын бытыраңқы қозғалыспен басталса, ойыншыларды шеренгаға құруға болады, немесе жетекшіні барлығы көріп, ести алатындай өз жанына топтастыруға болады. Ойын мазмұндамасын көрсетумен толықтырып отыру қажеттігін есте ұстаған жөн. Көрнекілік ойынды жақсы түсінуге көмектеседі және осыдан кейін қатысушыларда сұрақта болмайды. Ойынды түсіндіру кезінде балларды күнге қарсы (олар жетекшіні нашар көретін болады) немесе терезеге қарсы (олар терезеге қарап, көңілдерін бөледі) қоюға болмайды.

Ойынды түсіндіру.

      Ойынның дұрыс түсіндірілуі белгілі бір мөлшерде оның жетістігіне әсер етеді. Жоғарыда айтылғандай, ойынды бастамастан бұрын жетекші оның мазмұнын анық түсініп, алдын-ала талдап алу керек, тек осыдан кейін ғана оны түсіндіруге кірісуге болады.

     Әңгіме қысқа болуы тиіс: созылған түсіндіру ойынды қабылдауға кедергі келтіреді. Бастауыш сыныптардағы ойындардың ерекшелігі оларды ертегі, тартымды формада түсіндіруге болатындығында. Әңгіме логикалық, бірізді болуы тиіс. Кез-келген ойынды шамамен мына сызбада түсіндіруге болады:

1. Ойын атауы (ойынның қандай мақсатта өткізілетіндігін айтуға болады);
2. Ойнаушылардың рөлі және олардың алаңда орналасуы.
3. Ойын мазмұны;
4. Ойын мақсаты;
5. Ойын ережесі.

       Ойынды түсіндіру ойыншылардың сұрақтарына жауап берумен аяқталады. Барлығына назар бөле тұрып, қатты дауыспен жауап етілуі тиіс. Ойын барысы туралы әңгімелей отырып жетекші, талассыз, ережелерді де атап өтеді, алайда әңгіме соңында балалар есінде жақсы сақтау үшін оларды тағы бір атап өту керек.

Жүргізушілерді бөліп көрсету.

      Ойын жетекшісі әрбір бала кезектесіп жүргізуші болатындай рет орналастыруы керек. Жетекші ойындағы рөлін ескере отырп жүргізушіні белгілейді. Бұл тәсілдің артықшылығы ең сәйкес келетін жүргізушіні тез таңдалуында. Бірақ мұндай тәсілде ойнаушылардың инициативасы басым болады. Балалар бір-бірімен таныс емес, жетекшінің өз уақыты болғанда жүргізуші тағайындалады. Жүргізушіні белгілеуде жетекші қатысушылардың оның жеке ойыншыға айрықша көңіл бөлуінен күмәнданып қалмауы үшін өз таңдауын қысқаша түсіндіріп өтуі тиіс.

      Жеребе, жүргізушіні кезекті таңдау, ойыншылар таңдауы, алдыңғы ойындар нәтижелері бойынша жүргізушіні таңдау тәсілдері бар, ол ойынның бас басталуының жауапты таңдауы талап етілетін ойындарда команда мүшелері немесе команда мүшелері, ал әрбір жеке жағдайда таңдау нәтижелерін анықтайтын және тиын лақтыратын ойыншымен жүзеге асуы мүмкін.

Жүргізушіні таңдаудың жоғарыда аталған тәсілдері қойылған міндеттерге, сабақ шарты, ойын сипаты, ойнаушылар саны мен олардың көңіл-күйіне тәуелді кезектеседі.

Командаларға бөлу.

       Командаларға бөлу де әртүрлі тәсілдермен жүзеге асады:

       1. Жетекші күштері бойынша шамалас командаларды құру қажет етілетін жағдайлада ойнаушыларды өз қарастыруы бойынша командаларға бөледі. Мұндай тәсіл жоғары сыныптарды күрделі қозғалмалы және спорттық ойындарды өткізу кезінде жиі қолданылады. Командаларды құруға ойнаушылар қатыстырылмайды.

      2. Командаларға ойнаушыларды бөлудің басқа тәсілі оқышылады бір шеренгаға тұрғызып, бір-екіге саналту, бірінші нөмірлілер-бір команданы, екіншілері-басқасын құрады. Осы тәсілімен бірнеше команда құруға болады.

 Осылайша жылдам бөлу уақыт бойынша шектелген сабақ үшін де мақсатты бағыттылы, алайда мұндағы бір кемшілік командалар күштері бойынша шамалас емес.

Командалар капитанын таңдау

      Командалар капитандар ролі өте зор: олар тұтасымен барлық команданың және жеке ойыншылардың тәртіптеріне жауап береді. Капитанға командадағы ролдерді бөлуге, ережелер мен тәртіптің сақталуын басқаруға құқық беріледі. Ол жетекшінің тікілей көмекшісі болып табылады.

      Капитандарды ойнаушылардың өздері таңдайды немесе оларды жетекші белгілейді. Ойнаушылар капитанды өздері таңдаса, олар обьективті түрде бірін-бірі бағалауға үйренеді, ал капитан ойнаушылар сенімін саналы қабылдап, өз жауапкершілігін мойындайды. Егер ойнаушылар жеткіліксіз ұйымдастырылған немесе бір-бірін жетік танымаса жетекші капитандарды өзі таңдайды. Кейде тәрбиелік мақсаттарда капитандарды пассивті ойыншылар немесе жеңілқозатын, тұрақсыздар арасынан таңдайды, ал осы арқылы мінез құлықтың қажетті сипаттарын қалыптастырады.

Әдетте алдымен командаларды құрады, содан кейін ғана капитандарды тағайындайды.

 Үнемі бірқалыпты қалыптасатын командаларда капитандар қайта-қайта тағайындалады.

Көмекшілерді бөліп көрсету.

 Әрбір ойын үшін жетекші ережелердің орындалуын қадағалайтын, ойын нәтижелерін ескеретін, сонымен бірге инвертарларды таратып, орындарына қоятын көмекшілерді таңдайды.

 Оқу жылы бойы көмекшілердің ролінде барлық оқушылардың қатысқаны дұрыс, себебі олар-ойынның болашақ ұйымдастырушылары.

 Көмекшілер саны ойынды ұйымдастырылу және ереже күрделілігіне, ойнаушылардың санымен алаң, ғимарат көлеміне тәуелді. Көмекшінің тағайындалуы туралы жетекші барлық ойнаушыларға хабарлайды.

Ойнаушылардың тәртіптері мен ойын үрдісін бақылау.

      Ойынды басқару жетекші орнатқан сауықтыру, білім беру және тәрбиелік міндеттерді шешу үшін маңызды мәнге ие. Балалардың ойынды меңгеруі және ойнаушылардың мінез-құлықы дұрыс жетекшілікке тікелей тәуелді. Ойын үрдісін шебер басқару мәнін П.Ф.Лесгафт атап өткен болатын. Оның сөзінше, жетекші «келтірілген ережелердің мәні мен маңызын өзі жақсы түсінуі тиіс және өзінің тарапынан өз ойлаулары мен әрекеттерінде кішкентай болса да қате жібермеуі тиіс, сонымен бірге оқушыларға қатысты әрқашанда толығымен обьективті болып қалуы тиіс ... Айналысушылар ойын кезінде өзіндік әрекетке үйренуі үшін ... олардың өзін ойынға бағыттап, қабылданған ережелердің дәл орындалуын қадағалау қажет».

      Ойын ұйымдасқан түрде және өз уақытында, шартты белгі (бұйрық, ысқырық, алақанмен шапалақтау және т.с.с) басталуы тиіс. Ойынды бастай тұрып, жетекші кідіріске жол бермеуі тиіс, себебі бұл қатысушылар қызығушылығын төмендет, балалардың ойынға даярлығын азайтады. Команда ішінде әрекет ету жоспарын қатысушылардың талқылауы қажет етілген жағдайда ойынның басталуын тоқталуға болады. Ойын басталғаннан кейін жетекші оның барысын, ойнаушылардың тәртіптерін мұқият қадағалайды, ойынның жалпы барысын тоқтатпастан түзетулер мен ескертулер енгізеді. Егер ойнаушылардың көпшілігі бірдей қате жіберсе, ол ойынды тоқтатып, тактикаға назар бөлгізеді, ойын тәсілдерін қалай дұрыс орындау керектігін нұсқаулық жасайды. Алайда осыған қоса ол балаларға максимум инициатива беріп, бейтарап әрі әділ сот болып қола береді.

      Кіші, әлсіз ойыншылармен жетекші өте мұқият көңіл аударуы керек және зиян келтіретін әрі шаршау сезіміне әкелетін ережелерді орындауды олардан талап етпеу керек, әсіресе ұжымда ойнап үйренбеген балаларға ерекше көңіл болу керек.

      Егер қозғалмалы ойын күрделілігімен ерекшеленсе, жетекші алдымен балаларды негізгі ережелермен таныстыруы керек, осыдан кейін ойын барысы бойынша оларды үнемі толықтырып отыру керек.

      Ойын аяқталғанда берілетін белгіні барлық қатысушылар шаршағанда емес, одан қанағаттану сезімін алғанда берген дұрыс. Ойынды айқаймен, шұғыл бұйрықпен тоқтатуға болмайды, себебі оқушылар үшін ойынның осылай аяқталуы қанағаттанбау, кері реакцияны тудырады.

      Ойын барысында балаларды жиі тоқтатуға тура келеді. Жетекші қозғалмалы ойын психологиялық климатын қадағалау қажет, оның үрдісі балаларға жағымды болуы тиіс.

 Жетекшінің балаларды ойынға тарту, қызықтыру іскерлігі өте маңызды. Ойын қызықты болуы үшін ол болалардың қызығушылықтары мен мүмкіндіктеріне сәйкес келуі тиіс. Ойнаушылардың қалауына, олардың көңіл-күйлеріне назар аударған жөн.

 Жетекшінің ең маңызды міндеттерінің бірі-балалар ұжымына кіре білу, ойын әрекеттері аймағына ену.

Төрешілік

 Обьективті және бейтарап судеялық-әрбір қозғалмалы ойынның міндетті шарты. Егер қатысушылар оның ережесін қадағаламаса, ойын өзінің педагогикалық құндылығын жоғалтады. Обьективті және дәл судеялық басталуы жарыстыққа тән және әрбір команда ұтысқа қызығушылық танытатын командаларға бөлінген ойындарда ерекше маңызға ие. Обьективті емес судья сенім мен құрметті жоғалтады, оның беделі түседі, онымен есептеспейді.

 Ойын кезінде судья барлық ойнаушыларды көре алатындай және оларға кедергі келтірмейтіндей орналасуы тиіс. Кейбір ойындарда ол алаң бойынша жылжып, ойнаушылардың орналасуын қадағалайды. Ереженің бұзылғандығын хабарлайтын белгілі өз уақытында және оның берілуі тиіс. Судья ойнаушылармен таласқа түспестен ескертуді корректі жасауы тиіс. Ойын қорытындысының дұрыс жасалуы судьяға тәуелді. Қозғалмалы ойындардағы қатаң судьялық балалар бойында адалдық, судья мен ережелерге құрметпен қарауға тәрбиелейді.

 Судьялыққа қатысты ескертулер мен түсіндірулер ойын аяқталған кезде жасалуы тиіс.

Ойын үрдісіндегі жиктемен мөлшер.

 Жетекші міндеті-қозғалмалы ойынды дұрыс таңдап, оны бастау ғана емес, сонымен бірге оны саналы дозалап, уақытында аяқтау. Ойындағы жүктеме қатысушылардың жалпы қозғалыстылығын азайту немесе ұлғайтумен дозаланады. Дене және эмоциональды жүктемені ретке келтіру үшін келесі тәсілдерді қолдануға болады:

1.Ойын элементтерінің қайталану санын және ұзақтылығын азайту.

2.Алаң өлшемдерін ұлғайту немесе кішірейту.

3.Ойын ережелерін қарапайымдандыру немесе күрделендіру.

4.Салмағы және өлшемі үкен немесе кіші инвентарь қолдану.

5.Қысқа үзілістер енгізу.

Қозғалмалы ойын тұтасымен алғанда сабақ жүктемесінің интенсивтілігі және көлеміне аптимальды (оңтайлы) сәйкес келуі тиіс.

Ойынның аяқталуы.

 Қозғалмалы ойындарды дұрыс ұйымдастыру оның дұрыс өткізілуін ғана емес, сонымен бірге өз уақытында аяқталуын қарастырады. Ойынның уақытынан бұрын тоқтатылуы немесе шамадантыс созылуы орынсыз. Ойын ұзақтығы оның сипатына, сабақ шарттарына және айналысушылар құрамынатәуелді. Қатысушылар саны (олар аз болған, ойын да қысқа), олардың жас мөлшерлері (бастауыш сынып оқушылары ұзақ күш жұмсауы тиіс), ойын мазмұны (үлкен жүктемені талап ететін ойындар қысқа болуы тиіс), жетекші ұсынған өткізілу орны, темпі, оның тәжірибелілігі (аз тәжірибелі жетекші ойындары қысқа болады) сияқты факторлар ойын ұзақтығына әсер етеді.

 Ойынның аяқталыу сәті шаршаудың алғашқы белгілері бойынша анықталады олар: көңілдің алаңғасырлығы, ережелердің бұзылуы, қозғалыстың дәл орындалмауы, қызығушылықтың төмендеуі, қатысушылардың көпшілігіндегі жиі дем алу. Осылар пайда болған жағдайда ойынды тоқтату қажет.

 Жетекші ойын басталмас бұрын оған жіберілетін уақытты хабарлай алады. Оны ескере отырып, қатысушылар өз күштерін бөле бастайды. Орнатылған уақыт аяқталғанға дейінгі 1-3 мин ойнаушыларды ескерту қажет. Егер ойын командалық болса ол басталмас бұрын ойынның қайталану санын қатысушыларға хабарлаған жөн.

 Сабақ формасы да ойын ұзақтығына әсер етеді: дене мәдениеті сабағында өткізілетін ойын уақыты бойынша шектелген. Егер ол сабақтан тыс уақытта өткізілсе, онда ол ұзақ әрі балаларда шыдамдылықты тәрбиелеуге ықпал етеді.

Ойын қортындыларын шығару.

 Ойын қорытындысын шығару, оның нәтижелерін анықтау, қателер мен дұрыс емес әрекеттерді табу үкен маңызға ие. Ойын нәтижелерін жарияламас бұрын жетекші тыныш жағдай қалыптастырады, егер қажет болса көмекшілерінен мәліметтер мен ұпайлар есебін жинайды да, зор дауыспен нәтижелерді жариялайды. Ешқандай жағдайда да ойыншылардың судьямен таласып және ұрысына жол бермеу қажет. Судья шешімі талқылауға жатқызылмайды. Балаларды өз әрекеттері мен қылықтарын дұрыс бағалауларына үйрету үшін ешкімді бөліп көрсетпестен ойын нәтижелерін қысқа жариялау қажет. Ойынды обьективті талдау ойыншыларды дұрыс өзіндік бағалауға үйретеді. Егер ойын алғаш рет өткізілсе, кейін мұндай қателер жіберілмес үшін толығырақ талдауға болады.

 Ойын нәтижелерін анықтау кезінде шапшандық қана емес, қатысушылар алдын-ала ескертілген бөлімі бір тапсырмалардың орындалу сапасы да ескеріледі. Сонымен бірге жетекші ережелерді білу және олардың қадағалауын, ойында мақсатты бағыттылы және сәйкес әрекет ету әскерлігі, белгілі бір ойын ситуацияларында таныс қозғалыс әрекеттерін қолдануды бағалайды.

 Ойын қорытындыларын шығару жетекшіні өзі үшін педагогикалық құндылыққа ие: балалар мен мұғалім талқымайтын ойын үрдісінде жасалған бақылаулар мен қорытындылар балалар ұжымымен және жеке-жеке әрбір оқушымен жұмыс үшін өте үлкен маңызға ие.

 Жоғарыда айтылған ойын ережелер мен тәсілдерін орындауын тікелей бағалаудан өзге әртүрлі жоспарлы ойындарды өткізу үрдісінде оқушылардың дене дамулары, темперамент және мінез-құлықтар ерекшеліктерін нақтылау үшін жетекші олардың тәртіптеріне келесі бақылауларды жүзеге асыруына болады:

1. Баланың жалпы дене дамуын бағалау
2. Жеке дене сапалар даму деңгейі
3. Осы қозғалыс сапаларын ойында үйлестіру қабілеті
4. Назарын орталықтандыра білу қабілеті (сыртқы тітіркену бар болса)
5. Баланың инциатива және табандылық көрсетуі
6. Шешім таба алмаушылық және қорқақтық көрсетуі
7. Ойындағы қарсыластарына қатынасы
8. Командадағы серіктестеріне қатынасы
9. Өзі жіберген қате және оларды қайталама ойын кезінде түзете білуі
10.  Жалпы тәртіптілік, өзіне талап қоя білу
11.  Жеңіспен, жеңілуге қатынасы.

Ойынды талқылау.

      Нәтижелерді жариялау кезінде қатысушылармен бірге ойынды талқылау қажет, олардың қателерін шығарып, жағымды сәттерді нұсқау, жеке рөлдерді жақсы орындаған, сонымен бірге ойын ережесін қадағалап, шығармашылық инициатива көрсете білген қатысушыларды атап өту керек.

      Осындай талқылаулар кезінде ережелер жақсы меңгеріліп, ойын бөлшектері нақтыланады, конфликтілер жойылады. Талқылау жетекшіге ойынның қаншалықты меңгерілгендігін, ойыншыларға не ұнап, бұдан әрі қалай жұмыс істеу керектігін нақтылауға көмектеседі.

      Қорытындыда ойынды өткізу үрдісінің өзі өте күрделі, бұл жұмыс шарттары, балалар сүйектерінің жас ерекшеліктеріне ғана емес, сонымен бірге баллардың ұжымдық ойындарға даярлық деңгейлеріне, олардың көңіл-күйлеріне, ойын жетекшісінің шеберлігіне тәуелді. Ойынды өткізу – әрқашанда болжануға жатпайтын педагогикалық үрдісі.

Мектеп оқушыларына арналған ұлттық қимыл – қозғалыс ойындары

          Қимыл – қозғалыс ойындары ұлттық ойындардың негізінде пайда болып қалыптасқан. Олардың спорттық ойындар сияқты ережесі болады. Бірақ қимыл қозғалыс ойындарының ережесі спорттық ойындарға қарағанда қарапайым әрі жеңіл болады. Және спорт құрал - жабдықтарын көп қажет етпейді.Төменде әрқандай ұлтардың қимыл - қозғалыс ойындарының үлгілері берілді.

 «Өз орыныңды тап» (Италиян халқының ойыны)

Ең алдымен санамақ арқылы ойын жүргізуші сайлап алынады. Ол шеңбер жасап тұрған ойыншылардың сыртында қолына орамал ұстап тұрады.
 Ойын ойын жүргізушінің шеңберді айнала жүруінен бастайды. Ол жүгіріп келе жатып орамалды бір ойыншының иығына іле кетеді. Иығына орамал ілінген ойыншы орамалды ала салып, ойын жүргізушіге қарама - қарсы бағытта шеңберді айнала жүгіреді. Осы кезде шеңберде тұрған ойыншылар оның босаған орнына жылжып тұра қояды. Ал қарама - қарсы жүгіріп келе жатқан екі ойыншының қайысы әлгі жабылып қалған орынды дәл тауып тұра қойса, сол жеңіске жетеді. Ойынды әрі қарай ұмтылған бала жалғастырады.

«Қаршыға мен үйректер» (Саха халқының ойыны)

Алдымен санамақ арқылы қаршыға сайлап алынады. Қалған ойыншылар үйректер болып есептеліп, олар арақашықтығы 10 - 15 м болатын екі шеңбердің (көлдің) бірінің ортасында жүзіп жүреді. Ойнауға белгі берілген кезде үйректер екінші көлге ұшып барып қонулары керек. Сол кезде оларды қаршыға бір - бірлеп қуып ұстауға тиіс. Ұсталған үйректер ойыннан шығып, ұсталмаған ойыншылар арасынан жаңа қаршыға сайланып, ойын әрі қарай жалғаса береді.

 «Көтеріп кет» (Қазақ халқының ойыны)

Ойыншылар екі – екіден арқаларын бір - біріне тақап жүрелеп отырып, қолдарын шынтақтан айқастырып ұстайды. Мұғалім: «1, 2, 3, ауылым менің жайлауға көш» дегенде, екеуі де алға қарай еңкейіп, бірін - бірі жерден көтеріп тұрып кетуге тырысады. Қарсыласын көтеріп кеткен ойыншы жеңген болып есетеледі.
 
 

«Ботақан» (Қазақ халқының ойыны)

Ойыншылар өз орталарынан атан түйе мен мыстан кемпір сайлап алады. Қалғандары, яғни ботақандар атан түйенің артынан бір - бірінің белінен ұстап тізіліп тұрады. Мыстан кемпір «ұшқыш сыпыртқысымен» атан түйенің алдына «ұшып келіп»: «Керуен, қайдан келе жатырсың, қайдакетіп барасың?» деп, артындағы ботақандарының біреуін беріп кетуін сұрайды. Бірақ оған атан түйе келіспейді. Сонда мыстан кемпір жүгіріп жүріп керуеннің соңындағы ботақанды күшпен тартып алуға әрекеттенеді. Ал атан түйе мыстан кемпірді ең соңғы ботақанға жібермеуге тырысады. Ботақанды ұстап алса, мыстан кемпір оны үйіне апарып қойып келіп, енді келесі соңғы ботақанды ұстап алуға әрекет етеді. Осылай 2 - 3 - рет қайталанған соң, атан түйе мен мыстан кемпір басқадан сайланып, ойын әрі қарай жалғастырылады.

 «Қарақұс пен балапандар» (Орыс халқының ойыны)

Ойыншылар арасынан қарақұс және тауық сайлап алынады. Қалғандары балапандар болып есептеледі. Ойын алаңының бір шетінен қарақұстың ұясы сызылады. Мұғалім «Қарақұс!» деп дауыстап белгі берісімен қарақұс тауықтың артында бір - бірінің белінен ұстап тізіліп тұрған балапандардың ең соңғысын ұстап алуға ұмтылады. Ал тауық екі қанатын (екі қолын) екі жаққа соза балапандарын қорғаштайды. Балапандар да қарақұсқа алдырмауға тырысады. Олар тек тізбекті бұзбауға тиіс. Ұсталған балапандарды қарақұс ұясына алып кетеді. Екі – үш балапан ұсталған соң ойын жүргізушілер қайта сайланып, ойын қайта басталады. Бір тауықта 6 - 8 балапан болуға тиіс.
 
 
 

«Алтын дән» (Беларус халқының ойыны)

Ойыншылар екі - екіден қол ұстасып шеңбер жасап тұрады. Ойын жүргізуші Бір жұпқа келіп, «Қайырлы күн!» - дейді. «Алтын дән», - деп жауап береді ойыншылар. «Оның бағасы қанша?»- дейді ойын жүргізуші. Ойыншылар «Тау - тау» қар мен көлдің суы» деген бетке екеуі қарама - қарсы бағыт ұстап шеңберді айнала жүгіреді. Ойын бастаушы сол босаған орында тұрып қалады. Бірінші болып қайтып оралған ойыншы ойын бастаушымен жұп құрып, екіншісі ойынды әрі қарай жалғастырады.

 «Қуғыншыдан құтқар» (Жүгіруге арналған ойын)

Арнаулы сызғышпен қоршалған ойын алаңында балалар жүгіріп ойнап жүреді. Мұғалім белгі берісімен санамақ арқылы сайланған ойын жүргізушісі: «Мен қуғыншымын!» - деп, қолын жоғары көтереді де өзіне ең жақын жүрген ойыншыны қуа жөнеледі. Қашып келе жатқан бала мен қуғыншының арасын басқа бір ойыншы кесіп өтіп кетсе, қуғыншы алдын кескен екінші баланы қуады. Егер қуып жетсе, екеуі орын ауыстырып, жаңа қуғыншы ойынды әрі қарай жалғастырады.

«Кім жақындады» ойыны

Барлық ойыншылар шеңбер құрады, көздері байланған жүргізуші ортада тұрады.

Жүргізуші ойыншылардың бірін көрсетеді, ол жүргізушіге жақындайды да, иығынан, ақырын ғана түртеді, қандай да бір жануардың дауысын салады немесе өз дауысын өзгерте отырып оның есімін атайды.

Жақындаған ойыншы қайтадан өз орнына барған кезде жүргізуші жетекшінің көрсетуімен көзін ашады. Ол өзіне кім жақындағанын табуы керек. Егер жүргізуші оны тапса, ойыншылар рөлдерімен алмасады.

Кім бірде-бір рет жүргізуші болмаса, сол жеңеді.

Ережелер:

• жүргізуші көзін уақытынан бұрын ашпауға тиіс;
• жүргізуші кімді көрсетсе, сол ғана үн қатады;
• бірінші жүргізуші жеңілген боп саналмайды.

«Ғарышкерлер» ойыны

Залдың бұрыштары мен қабырғаларына 5–8 үлкен үшбұрыш – «ракетодромдар» сызылады. Әрбір «ракетодромның" ішінде 2–5 дөңгелек – «ракета» салынады. Жалпы саны ойыншыларға қарағанда 5-8-ге кем болуға тиіс. Әр «ракетодромның" бүйіріне бағыттарды жазуға болады, мысалы: Ж-А-Ж (Жер-Ай-Жер)

Ж-М-Ж (Жер-Марс-Жер)

Ж-Н-Ж (Жер-Нептун-Жер)

Ж-Ш-Ж (Жер-Шолпан-Жер)

Ж-С-Ж (Жер-Сатурн-Жер)

Ойыншылар бір-бірінің қолдарынан ұстап, залдың ортасында шеңбер құрадыжәнебылай дейді:

Біздерді зымыран күтеді,

Ғаламшармен серуендетеді.

Қайсысын қаласақ,

Дәлсоғанұшамыз!

Бірақ ойында біржұмбақ:

Кешіккендерге орын жоқ!

Соңғысөзайтылысымен, бәрі «ракетодромдарға» жүгіредіжәнеалдын ала сызылған«ракеталардың" кез келгенінен тезірек орын алуғатырысады.

Кешіккендер ортақ шеңберге тұрады, алорындарын тапқан«ғарышкерлер» қатты дауыспен 3 рет өзбағыттарын жариялайды. Бұл, демек, олардың «ғарышта» серуендейтінін білдіреді. Содан соңбәрі қайтадан қолдарынан ұстап шеңберге тұрады, ойын қайталанады.

Кім үшрет ұшса, солжеңеді.

Ережелер:

§  ойынды тек жүргізушінің берген сигналы бойынша ғана бастау;

§  «Кешіккендерге орын жоқ!" деген сөзден кейін ғана жан-жаққа қашу керек.

«Мөңкебалықтар мен шортан» ойыны

Алаңның бір жағында «мөңке балықтар», ортасында «шортан».

Сигнал бойынша «мөңке балықтар» басқа жаққа жүгіреді. «Шортан» оларды ұстайды. Ұсталған «мөңке балықтар» (төрт-бес) қолдарынан ұстап алаңға көлденең тұрады да, тор құрады.

Енді «мөңке балықтар» тор арқылы алаңның басқа жағына жүгіруге тиіс (қолдың астында). «Шортан» тордың алдында тұрып, оларды, аңдиды. Ұсталған «мөңке балықтар» сегіз-тоғыз болған кезде, олар жүгіруге болатындай себеттер шеңберін құрады. Мұндай себет біреу болуы мүмкін, 15–18 қатысушы бір-бірінің қолдарынан ұстап оны бейнелейді. «Шортан» себеттің алдына тұрып, «мөңке балықтарды» ұстайды.

Ұсталған «мөңке балықтар» ұсталмағандардан көп болған кезде, ойыншылар ұсталған мөңке балықтардан тұтқыр дәліз құрады, оның арасымен ұсталмағандар жүгіріп өтеді. Шығатын жерде тұрған «шортан» оларды ұстайды.

Кім соңынан қалса, сол жеңімпаз боп саналады. Оған жаңа «шортанның" рөлі тапсырылады.

Ережелер:

§  ойын жүргізушінің сигнал беруімен басталады;

§  барлық «мөңке балықтар» жүгіру кезінде тордан, себет пен тұтқырдан өтуге тиіс, тұрғандардың оларды ұстауға құқығы жоқ;

§  себетті құрған ойыншылар егер шиеленіскен қолдарды оның арқасына асып, оны себетке қарай қуып, тұтқырды жаба алса, «шортанды» ұстауы мүмкін. Бұл жағдайда барлық «мөңке балықтар» босатылады, жаңа «шортан» таңдалады.

«Ақ аюлар» ойыны

Алаң теңіз ретінде ұсынылады. Қабырғада шағын ғана мұз сызылады. Онда жүргізуші – «ақ аю» тұр. Қалған «аюлар» өз еркімен бүкіл алаңға орналасады.

«Аю»: Ұстауға шығамын! деп, ақырады және  қонжықтарды ұстауға тырысады. Алдымен ол бір «қонжықты» (мұзға әкетеді), содан соң екіншісін ұстайды. Бұдан соң ұсталған екі «қонжық" қолдарынан ұстайды да, басқа ойыншыларды ұстай бастайды. «Аю» мұзға бұрылып кетеді.

Бір ойыншыны қуып жетіп, екі «қонжық" бос қолдарын қол арасында қалған ұсталған ойыншы қолайсыз жағдайға ұшырап қалғандай қылып біріктіреді-де: Аю, көмекке кел! деп айқайлайды. «Аю» жүгіріп келеді, ұсталған ойыншыны мұзға алып кетеді.

Ұсталған келесі екеуі-де бір-бірінің қолдарынан ұстап, «қонжықтарды» аулайды. Ойын барлық «қонжықтар» ұсталып біткенше жалғасады. Соңғы ұсталған ойыншы «ақ аю» болады.

Соңғы ұсталған ойыншы жеңеді.

Ережелер:

§  «қонжық" қоршаған жұптың қолынан «аю» тигізгенше сытыла алмайды;

§  ұстау кезінде ойыншының киіміне жармасуға болмайды, ал қашқандар алаң шегінен шықпау керек.

«Үкі» ойыны

Ойыншылардың ішінен «үкі» таңдалады. Оның ұясы – алаңның шетінде. Ол сызылып, гимнастикалық орындықпен қоршалуы мүмкін. Ойыншылар алаңда өз еркімен орналасады. «Үкі» ұясында.

Жүргізушінің: «Күн шықты, бәрі жанданды!» белгісі бойынша, балалар жүгіріп, секіре бастайды, ұшқан көбелек, құсқа, қоңызға еліктейді, бақа, тышқан, мысықтарды бейнелейді.

«Түн келді, бәрі тына қалды – үкі ұшады!» деген екінші белгі бойынша, ойыншылар тоқтай қалады, белгі берілгенде қай қалыпта тұрса, сол қалыпта қатып тұра қалады. «Үкі» аң аулауға шығады. Қимылдаған ойыншыны байқап қалса, қолынан ұстайды да, өз ұясына алып келеді. Бір шыққанда ол екі немесе тіпті үш ойыншыны алып келуі мүмкін.

Содан соң ол қайтадан өз ұясына оралады және балалар қайтадан алаңмен еркін жүре бастайды.

Бірде-бір рет ұсталмаған ойыншылар жеңіске жетеді. Сондай-ақ неғұрлым көп ойыншыны ұстаған үздік жүргізушіні-де атап өтуге болады.

Ережелер:

§  «үкінің" бір ойыншының соңына түсіп, ұзақ уақыт қадағалауына тыйым салынады, ал ұсталған ойыншының сытылып шығуына болмайды;

§  «үкі» аңға екі-үш рет шыққаннан кейін оны бірде-бір рет ұсталып көрмеген жаңа жүргізушілер алмастырады.

«Едендегі доп» ойыны

Қатысушылар шеңбер құрады. Екі ойыншы – жүргізушілер – ортаға тұрады. Шеңбер бойында тұрғандар бір немесе екі тізесімен тұрады. Оларда бір волейбол добы. Жүргізушілер допқа бетімен бұрылады.

Жүргізушінің белгі беруімен ойыншылар допты еденге ауната бастайды, жүргізушілердің аяғына тигізуге ұмтылады. Жүргізушілер шеңбер бойымен доптан қашады, одан құтылудың жолын іздеп секіреді. Егер ойыншылардың бірі жүргізушінің аяғына допты тигізе алса, соның орнын алмастырады, ал бұрынғы жүргізуші шеңберге тұрады.

Кім бірде-бір рет жүргізуші болмаса, сол жеңіске жетеді. Алғашқы жүргізушілер жеңілген болып саналмайды.

Ережелері: ойын белгі берумен басталады;

• жүргізуші аяғына тигізген ойыншының орнына барып тұрады;
• тізеден төмен жаққағана тигізуге болады.

«Кім қуып жетеді?» ойыны

Ойыншылар залдың қабырғаларының бірін бойлай орналасады. Олар бескебөлінедіжәнебір-бірінің қолдарынан ұстайды. Бұл– командалар. Олардың міндеті– мұғалімнің белгі беруімен, бір аяқпен секірежүріп, алдарындағыонқадам жерде салынғансызыққажету.

Бұдан соң командаларбұрылады да, кері жаққақарай секіре бастайды.

Межеге бірінші жеткен командажеңіске жетеді.

Ойынды күрделендіруге болады, олүшін бір аяқпен тұрып секіру, алекіншісінбүгіп, жіліншік буынынан ұстау тапсырмасы беріледі.

Қорытынды

Дене тәрбиесі және спорт түрлерінен мамандарды даярлауда дене шынықтыру саласы бойынша жасөспірімдер мен ересектердің салауатты өмір салтын қалыптастыру және қозғалу белсенділігін арттыру, балалардың денсаулығын жақсарту, спорттық жаттығулар туралы білік пен дағды, білім шеңберінің аясын кеңейтуді міндетті түрде жоспарлау болып табылады. Спорт түрі бойынша теория мен тәжірибелік курстан басқа, мамандық бойынша айналысатындарға, сабақтарды кәсіби деңгейде өткізу, жарыстарды ұйымдастыру, әдістік, алайлылық (тактикалық), психологиялық, дайындау және ұзақ уақыттық жеке дайындық жұмыстарын жоспарлау қарастырылуы керек Адамның салауатты өмір салты қозғалыс белсенділігімен тығыз байланысы сөзсіз. Табиғат өскелең ұрпаққа қозғалу қажеттілігін сыйлаған деп айтуға болады

         Мектепте де оқушылардың дене тәрбиесі сабағынан білімін жетілдіру керек, өйткені дене жүктемелерін дұрыс қолдану, оны ары қарай жетілдіру жолдарымен оқушы жастар таныс емес. Дене жүктемелерінің адам ағзасына пайдасы мен қаншалықты әсер ететінін осы дене тәрбиесі білімі арқылы көпшілікке жеткізу дене тәрбиесі мен спорт мамандарының міндеті болып табылады. Жан-жақты қарастырып оны жақсы түсіндіріп, студенттер мен оқушыларға дене тәрбиесінен білім беру қажет. Оқушыларды дене тәрбиесі сабағымен шұғылдандырып қана қоймай, дене тәрбиесінен білімдерін де жетілдіруге болады. Сонымен қатар, арнайы қозғалыс дағдыларын: спорт ойындарының барлық әдістерін, арнайы жаттығулар мен спорт акробатикасын, дененің қауқарсыз мүшелерінің жарақатының алдын алу, спорт ойындарының тактикасын, жарақаттан қауіпсіздендіру тәсілдерін және т.б. нәрселерді меңгеру қажет. Өз пәні бойынша жалпы дамыту жаттығулары мен жалпы дене даярлығын арнайы дайындықтан ажырата білу, оларды спорттық шеберліктің әртүрлі кезеңдерімен алмастыра білу дағдысын қалыптастыру білімін жетілдіру керек. 

Балалар әсіресе секіру және басқа да күш пен энергияны көп жұмсауды қажет ететін ойындардың арасында аз уақыт болса да үзіліс, белсенді демалыс жасалып отырса, ойын кезінде зор қозғалыс белсенділігін танытады. Алайда олар тез шаршайды, әсіресе бір ғана түрдегі әрекетті орындау шаршатып жібереді. Жоғарыда айтылғандарды есепке ала отырып, қозғалыс ойындары кезіндегі физикалық қуатты қатаң түрде реттеп әрі шектеп отыру керек. Ойын өте ұзақ болмауға тиіс. Ойындар сан алуан еркін түрдегі қимылдардан тұрады, жұмысқа үлкен бұлшық ет топтары тартылады. Ойын кезіндегі сәтсіздіктерге тез ренжіп қалады, бірақ ойын қызығына берілген кезде реніштерін тез ұмытады. Балалар ойын әрекетінде үлкен саналылық танытады, өз әсерімен бөлісу, бақылағандарын салыстыру, безбендеу дағдысы пайда болады. Олар ойындағы жолдастарының әрекетіне неғұрлым сыни тұрғыдан қарай бастайды. 

Әдебиеттер тізімі

1. Б Болатбек. «Дене тәрбиесі», Алматы: Атамұра, 2004 ж.
2. М. Тұрыскелдина. «Дене тәрбиесі»,  Алматы: Атамұра, 2003ж.
3. Н.О.Байзакова, «Дене тәрбиесі сабақтарында ұлттық ойындарды қолданудың әдістемесі», 2000ж.
4. А. Құлназаров, С. Тайжанов «Дене тәрбиесі» оқыту әдістемесі 6 сынып Алматы «Атамұра» 2008ж.
5. Л.Н.Девяткина, Т.А.Ботагариева, Е.И. Коптина «Дене тәрбиесі-жалпы білім беретін мектептердің 10-12 жасар оқушыларының өздік жұмысына арналған оқу құралы», Астана, 2013ж.
6. Ю. Тілеуғалиев «Дене тәрбиесі оқыту әдістемесі» А «Атамұра» 2013.
7.  Ю. Тілеуғалиев., Қ. Адамбеков., С. Қасымбекова «Дене тәрбиесі» 5 сынып. А. «Атамұра» 2013ж.
8.  С. Қасымбекова., Д. Мырзахмед. «Дене тәрбиесі сыныптан тыс жұмыстар». А. «Атамұра» 2011ж.
9.  Э. Тлеулов «Дене тәрбиесі ілімі мен әдістемесі». Шымкент  2013.
10.  С. Тайжанов А. Кулназаров. «Дене тәрбиесі» Алматы, Атамұра 2012ж.
11. Т. Базартегі. С.Тайжанов «Дене тәрбиесі» Алматы, Атамұра 2011ж.
12. С.Қасымбекова, Д.Мырзамед «Дене тәрбиесі сыныптан тыс жұмыстар» Алматы, Атамұра 2011ж.
13.  Б. Тотенаев «Қазақтың ұлттық ойындары» Алматы, Қайнар 2014ж.
14. Э. Тлеулов. Б. Асубаев «Спортқұрылыстары» Шымкент 2013ж.
15. Т.Ә.Ботағариев, С.С.Кубиева. «Дене шынықтыру теориясы мен әдістемесінің теориялық негіздері». – Орал, 2010ж.
16.  З.Есмағамбетов. «Дене тәрбиесі теориясы мен әдістемесі». –Қарағанды, 2015ж. 
17.  Оқушы тәрбиесі журналы, 2015ж.
18.  Қазақ энциклопедиясы. Алматы: Рауан, 2005ж.
19.  Дене тәрбиесі әдістемесі «Мектеп» баспасы № 2, 2006ж.
20.  Дене тәрбиесі оқыту әдістемесі, Алматы «Атамұра» баспасы №1, 2003ж.
21.  Валеологиялық республикалық әдістемелік журнал №2, 2011ж.
22.  Валеологиялық республикалық әдістемелік журнал №4, 2013ж.
23.  Қазақстан мектебі, №6, 2020ж.   
24.  Мектептегі дене шынықтыру. №4, 2013ж.
25. Республикалық ғылыми-әдістемелік, спорттық-патриоттық журналы, 2016ж.