БАСТАУЫШ СЫНЫПТА СЫНИ ОЙЛАУДЫ ДАМЫТУ
КММ «№5 орта мектебі»
Тақырып: БАСТАУЫШ СЫНЫПТА СЫНИ ОЙЛАУДЫ ДАМЫТУ
Орындаған: Ракышева Г.Т.
Бастауыш сынып мұғалімі
Өскемен қаласы
2024-2025 оқу жылы
БАСТАУЫШ СЫНЫПТА СЫНИ ОЙЛАУДЫ ДАМЫТУ
Бастауыш сынып оқушыларының сыни ойлау дағдыларын қалыптастырудың теориялық негіздері мен заманауи әдістемелік стратегиялары егжей-тегжейлі қарастырылады. Автор педагогикалық іс-тәжірибесіне сүйене отырып, ақпаратты сараптау, логикалық пайымдау және өзіндік рефлексия жасау қабілеттерін дамытудың тиімді жолдарын талдайды. Оқыту үдерісіндегі когнитивтік амалдардың, графиктік органайзерлердің және интерактивті диалогтық ортаның оқушы тұлғасын қалыптастырудағы рөлі ғылыми тұрғыдан негізделген. Сыни ойлау, бастауыш білім, когнитивтік даму, стратегиялық оқыту, рефлексия, логикалық пайымдау, метатаным, интерактивті әдістер, ақпараттық құзыреттілік. Қазіргі таңда білім беру жүйесінің басты бағыты – оқушыға тек дайын білім жиынтығын беру емес, оны сол білімді өз бетінше игеруге, талдауға және өмірлік жағдаяттарда қолдануға үйрету. Әсіресе, бастауыш сынып кезеңі баланың когнитивтік аппараттарының қарқынды дамуымен сипатталатындықтан, бұл уақытта сыни ойлаудың іргетасын қалау – стратегиялық маңызы бар міндет. Мұғалім ретінде менің басты ұстанымым: заманауи мектеп – бұл жауаптарды жаттайтын орын емес,
сұрақтарды туындататын және сол сұрақтарға дәлелді шешім іздейтін шығармашылық зертхана. Сыни ойлау – бұл ақпаратты жай ғана қабылдау емес, оны логикалық сүзгіден өткізу, себеп-салдарлық байланыстарды іздеу, аргументтердің дұрыстығын тексеру және нәтижесінде салмақты шешім қабылдау үдерісі. Бастауыш сынып оқушысының психофизиологиялық ерекшеліктері, атап айтқанда, көрнекі-бейнелі ойлаудың басымдығы мен әлемге деген шексіз қызығушылығы, сыни ойлау технологиясын енгізуге қолайлы негіз болады. Осы мақалада мен бастауыш сынып мұғалімі ретінде өз тәжірибемде қолданып жүрген тиімді стратегияларды, әдістемелік шешімдерді және олардың оқушының интеллектуалдық өсуіне тигізетін әсерін тереңірек баяндауды жөн көрдім. Сыни ойлауды дамыту процесі баланың ішкі уәжін оятудан басталады. Бастауыш сынып оқушысы үшін оқу әрекеті – бұл жаңа әлемді тану. Егер біз оған ақпаратты тек репродуктивті (қайталау) деңгейде берсек, оның ойлау қабілеті шектеулі шеңберде қалып қояды. Сондықтан, оқыту
үдерісін ұйымдастыруда мен баланың жас ерекшелігіне сай келетін когнитивтік қиындықтар тудыруды мақсат етемін. Сыни ойлау технологиясының негізгі құрылымы – қызығушылықты ояту, мағынаны тану және ой толғаныс кезеңдері. Бұл үш бірлік оқушының танымдық белсенділігін біртіндеп өсіруге бағытталған. Қызығушылықты ояту кезеңінде мен оқушының бұрынғы білімі мен жаңа ақпараттың арасында «танымдық конфликт» тудыруға тырысамын. Мысалы, табиғаттағы құбылыстарды түсіндірмес бұрын, олардың қисынсыз көрінетін тұстарын сұрақ ретінде қою арқылы баланың зейінін шоғырландырамын. Бұл кезеңде «Миға шабуыл», «Болжау», «Білемін. Білгім келеді. Үйрендім» кестесінің алғашқы екі бағанымен жұмыс істеу оқушының ішкі ізденісіне жол ашады. Мағынаны тану кезеңі – сабақтың ең мазмұнды бөлігі. Бұл жерде оқушы жаңа ақпаратпен (мәтінмен, тәжірибемен, бейнематериалмен) бетпе-бет келеді. Осы тұста мұғалімнің міндеті – оқушының ақпаратты енжар қабылдауына жол бермеу. Менің тәжірибемдегі ең тиімді әдістердің бірі – INSERT (түртіп алу) жүйесі. Оқушы мәтінді оқу барысында жиекке белгілер қояды: «V» – білемін, «+» – жаңа ақпарат, «-» – менің ойыма қайшы, «?» – түсініксіз немесе толықтыруды қажет етеді. Бұл әдіс баланы мәтінмен «сөйлесуге» мәжбүрлейді. Бала өзінің танымдық шекарасын көреді. Ол бұрын білемін деп ойлаған ақпаратының басқа қырын ашуы мүмкін немесе жаңа деректің бұрынғы түсінігіне
қайшы келетінін байқайды. Бұл – сыни ойлаудың алғашқы баспалдағы. Сонымен қатар, бастауыш сыныпта «Жуан және жіңішке сұрақтар» кестесін қолданудың маңызы зор. «Жіңішке» сұрақтар нақты деректерді (кім? не? қашан?) анықтаса, «жуан» сұрақтар терең
талдауды (неліктен олай деп ойлайсың? егер бұл оқиға болмаса не болар еді? автордың бұл жердегі негізгі ойы қандай?) талап етеді. Оқушылар өздері сұрақ құрастыруды үйренгенде, олардың тақырыпты меңгеру деңгейі айтарлықтай артады. Мен балаларға сұрақтардың «пирамидасын» құруды ұсынамын, мұнда ең шыңында ең күрделі, шешімі бірден табылмайтын сұрақтар тұрады.
Бастауыш сынып баласының ойлауы көрнекілікке сүйенетіндіктен, графиктік органайзерлер сыни ойлауды дамытуда таптырмас құрал болып табылады. Олар абстрактілі ойларды нақты бейнелерге, схемаларға айналдыруға көмектеседі.
-Венн диаграммасы: Бұл әдісті мен әдебиеттік оқу сабақтарында кейіпкерлерді салыстыру
үшін, немесе дүниетану сабағында табиғат зоналарын салыстыру үшін қолданамын. Екі
шеңбердің қиылысқан жеріне ортақ қасиеттерді, ал шеттеріне ерекшеліктерді жазу арқылы
оқушы жіктеу және синтездеу операцияларын орындайды.
-Балық қаңқасы (Фишбоун): Бұл әдіс мәселенің себеп-салдарлық байланысын ашуға арналған. Мәселен, «Неліктен су ластанады?» деген тақырыпта балықтың басына мәселені,
қабырғаларына ластану себептерін, ал төменгі жағына соған дәлелдерді жаза отырып,
құйрығына ортақ тұжырым жасайды. Бұл баланың логикалық тізбек құру дағдысын
қалыптастырады.
-Кластер (Топтастыру): Кез келген тақырып бойынша оқушының білімін жүйелеуге көмектеседі. Орталық ұғымнан тарайтын тармақтар арқылы бала ақпараттың өзара байланысын көреді. Бұл әдіс әсіресе жаңа тақырыпты бекіту кезеңінде өте тиімді. Сыни ойлау – бұл әлеуметтік процесс. Ол өзгелермен қарым-қатынас, пікір алмасу және өз позицияңды қорғау барысында шыңдалады. Менің сабақтарымда топтық және жұптық жұмыстар жетекші рөл атқарады. «Ойлан, жұптас, бөліс» стратегиясы баланың алдымен жеке ой қорытуына, содан кейін көршісімен пікір бөлісіп, соңында бүкіл топтың немесе сыныптың алдында өз тұжырымын ұсынуына мүмкіндік береді. Бұл жерде баланың «қателесуден қорқу» кедергісі жойылады, себебі ол өз пікірін алдымен сенімді ортада (жұбымен) тексереді.
-«Алты ойлау қалпағы» әдісі – бастауыш сыныптарда ойлаудың икемділігін дамытуға арналған ең қызықты тәсілдердің бірі. Оқушыларға әртүрлі түсті қалпақтарды (немесе соған сәйкес белгілерді) таратып беру арқылы біз бір мәселеге бірнеше қырынан қарауды үйретеміз. Ақ қалпақ киген оқушы тек нақты деректерді айтса, қызыл қалпақ иесі өз сезімдерімен бөліседі, қара қалпақ қауіп-қатерді, сары қалпақ пайдалы тұстарын, жасыл қалпақ жаңа идеяларды ұсынады, ал көк қалпақ бәрін жинақтап, қорытынды жасайды. Бұл әдіс баланы біржақтылықтан арылтып, мәселенің көпөлшемділігін түсінуге бағыттайды. Сыни ойлаудың жоғары деңгейі – бұл өзіндік өнім жасау. Бастауыш сыныпта бұл көбінесе жазу жұмыстары арқылы көрініс табады. «Синквейн» (бес жолды өлең) әдісі оқушының ақпаратты жинақтап, оның ең маңызды мәнін түсінуіне көмектеседі. Бес жолдан тұратын бұл құрылым (зат есім, екі сын есім, үш етістік, төрт сөзден тұратын сөйлем, синоним) баланы сөз таңдауға, ойын жинақтауға дағдыландырады. Сонымен қатар, «Эссе» немесе «Еркін жазу» стратегиялары оқушының ішкі монологын сыртқа шығаруға, өз көзқарасын дәлелді түрде қағазға түсіруге жаттықтырады. Рефлексия кезеңінде мен «Екі жұлдыз, бір тілек», «Шығу билеті» немесе «Табыс сатысы» сияқты әдістерді қолданамын. Бұл оқушыға өз іс-әрекетін саралауға, нені меңгергенін және алдағы уақытта неге назар аудару керектігін
түсінуге (метатанымдық дағдылар) көмектеседі.
Сыни ойлауды дамыту технологиясын енгізу мұғалімнен үлкен дайындықты және позициясын өзгертуді талап етеді. Мұғалім – ақпараттың жалғыз көзі емес, ол – бағыт беруші, оқу үдерісінің ұйымдастырушысы (фасилитатор). Мен өз сабақтарымда оқушыларға «сұрақ қоюдан қорықпаңдар» деп жиі айтамын. Егер оқушы мұғалімнің айтқанына күмән келтіріп, оны дәлелдеуді сұраса, бұл –үлкен жетістік. Бұл баланың соқыр сенімнен арылып, саналы қабылдауға көшкенінің белгісі. Сыни ойлауды қалыптастыруда психологиялық жайлылықтың маңызы зор. Оқушы өз пікірі үшін сөгіс алмайтынын, кез келген идеяның құнды екенін сезінуі тиіс. Менің міндетім – сыныпта демократиялық, ашық және сенімді орта орнату. Тек еркін атмосферада ғана шынайы сыни ой туындайды.
Бастауыш сыныпта сыни ойлауды дамыту – бұл бір күндік науқан емес, бұл – жүйелі, күнделікті қажырлы еңбекті қажет ететін үдеріс. Осы технологияны қолдану арқылы біз оқушының бойында ХХІ ғасырдың ең маңызды құзыреттіліктерін – ақпаратты сауатты талдау, проблемаларды шешу және тиімді коммуникация орнату дағдыларын қалыптастырамыз. Мұғалім ретінде менің байқағаным, сыни ойлауға машықтанған балалардың тек үлгерімі ғана емес, сонымен бірге олардың өзіне деген сенімділігі, қоршаған ортаға деген жауапкершілігі де артады. Олар өмірде кездесетін қиындықтарды кедергі емес, шешілуі тиіс міндет ретінде қабылдауды үйренеді.
Болашақта біздің қоғамға керегі де – осылайша еркін, ашық және сыни пайымдай алатын, жауапкершілікті өз мойнына ала алатын саналы ұрпақ. Сондықтан, бастауыш сынып табалдырығынан бастап баланың ойлау көкжиегін кеңейту – әрбір ұстаздың қасиетті борышы.
21.04.2025г