ҚАЗАҚ ТІЛІ

«Ойын арқылы қазақ тілін меңгеру»

ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛ

Мазмұны 

I. Кіріспе............................................................................................................3

II. Негізгі бөлім.................................................................................................5

2.1. Ойын арқылы тіл үйретудің теориялық негіздері..................................5

2.2. Қазақ тілі сабақтарында ойын түрлерін қолдану әдістемесі.................7

2.3. Практикалық тапсырмалар.......................................................................9

III. Қорытынды.................................................................................................60

Қолданылатын әдебиеттер тізімі....................................................................62

Қосымшалар.....................................................................................................63

КІРІСПЕ

Қазіргі қоғамдағы ең өзекті мәселелердің бірі – жас ұрпақтың мемлекеттік тілді толық меңгеруі және оны қарым-қатынастың негізгі құралы ретінде қолдана алуы. Бастауыш мектеп кезеңі – баланың жеке тұлға ретінде қалыптасуындағы ең алғашқы әрі маңызды саты. Бұл кезеңде бала қоршаған ортамен белсенді әрекетке түсіп, жаңа ақпараттарды қабылдауға бейім болады. Сондықтан бастауыш сыныпта қазақ тілін оқытуда тиімді әдіс-тәсілдерді қолдану аса қажет. Солардың ішінде ең тиімділерінің бірі – ойын арқылы оқыту.

Ойын – бала табиғатына жақын әрекет, сонымен қатар дамытушы, тәрбиелеуші және оқытушы құрал. Педагогика тарихында ойынның орны ерекше. Классик ғалымдар Ж.Ж. Руссо, К.Д. Ушинский, А.С. Макаренко, В.А. Сухомлинский еңбектерінде ойынның бала дамуына ықпалы жан-жақты қарастырылған. Ал қазіргі заманғы білім беру жүйесінде ойын – оқыту процесін жеңілдететін, қызықтыратын, тиімді ететін әдістердің бірі болып отыр.

Бастауыш сынып оқушылары үшін қазақ тілін меңгерудің қиындығы – олардың тілдік қорындағы шектеулілікте, грамматикалық нормаларды толық түсінбеуінде және ойын еркін жеткізудегі әлсіздігінде. Ойын технологиясын қолдану осы қиындықтарды азайтып, оқушыны табиғи тілдік ортаға енгізеді. Баланың қызығушылығын ояту арқылы оқу материалы жеңіл әрі тез қабылданады.

Қазақ тілін меңгертуде ойын элементтерін қолдану бірнеше міндетті шешуге көмектеседі:

1. Оқушылардың сөздік қорын байытады;
2. Сөйлеу әрекеттерін дамытуға мүмкіндік береді;
3. Грамматикалық құрылымдарды қолдануды жеңілдетеді;
4. Жазылым және тыңдалым дағдыларын дамытады;
5. Коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастырады.

Ойын – тек көңіл көтеру ғана емес, ол оқушының оқу әрекетін белсенді ететін дидактикалық тәсіл. Мәселен, «Сөз ойла», «Сурет сөйлейді», «Жасырын сөз» сияқты ойындар арқылы бала жаңа сөздерді үйреніп қана қоймайды, сонымен қатар оларды сөйлемде қолдануды да меңгереді. Мұндай әдіс баланың танымдық қызығушылығын арттырып, оқу үдерісін жандандырады.

Бастауыш сынып мұғалімдерінің тәжірибесі көрсеткендей, ойын түрлері балалардың қазақ тілін үйренуге деген ынтасын күшейтеді. Әсіресе, топтық және жұптық ойындар балаларды ынтымақтастыққа, өзара сыйластыққа, ортақ нәтижеге жетуге тәрбиелейді. Бұл – тек тіл үйрену құралы емес, сонымен бірге құндылықтарға бағытталған тәрбиенің де тиімді тәсілі.

Қазақстан Республикасының білім беру стандарттарында бастауыш білімнің басты мақсаттарының бірі – оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру екені атап өтіледі. Функционалдық сауаттылық дегеніміз – баланың күнделікті өмірде алған білімін қолдана білуі. Қазақ тілін үйретуде ойын арқылы білім беру – осы мақсатқа қол жеткізудің тиімді жолы. Ойын барысында бала нақты қарым-қатынас жағдайында сөйлесіп, алған білімін тәжірибеде қолдануға машықтанады.

Ойын арқылы тіл үйретудің ғылыми негізі психология және педагогика ғылымдарымен де тығыз байланысты. Психолог Л.С. Выготскийдің пікірінше, ойын – баланың қиялы мен ойлау қабілетінің дамуына ықпал ететін негізгі іс-әрекет. Ал Ж. Пиаже ойынның баланың интеллектуалдық дамуына әсерін атап көрсеткен. Демек, бастауыш сынып оқушыларына қазақ тілін меңгертуде ойын әдісін қолдану олардың жас ерекшелігіне де, психологиялық дамуына да сәйкес келеді.

Ойынның тағы бір маңызы – оқушылардың сабаққа деген қызығушылығын арттыруы. Егер балаға сабақ тек құрғақ Ойынлардан тұрса, оның ынтасы төмендеуі мүмкін. Ал ойын элементтері қосылған сабақ – әр оқушы үшін қызықты саяхат, жаңа білімге апаратын көпір іспетті. Мысалы, «Сыныптағы дүкен», «Телефонмен сөйлесу» сияқты рөлдік ойындар арқылы балалар өзара диалог құрып, сөйлеу мәдениетін жетілдіреді.

Сонымен қатар, заманауи цифрлық құралдардың көмегімен ойналатын интерактивті ойындар да ерекше маңызға ие. Kahoot, Quizlet, Wordwall, LearningApps сияқты платформалар оқушылардың оқуына жарыс элементін қосып, олардың білімін жылдам әрі әділ тексеруге мүмкіндік береді. Мұндай ойындар балалардың ақпараттық құзыреттілігін қалыптастырып, ХХІ ғасыр дағдыларын меңгеруге жағдай жасайды.

Әдістемелік құралда ойын арқылы қазақ тілін меңгертудің үш негізгі бағыты қарастырылады:

1. Теориялық негіздері;
2. Сабақта қолдану әдістемесі;
3. Практикалық тапсырмалар үлгілері.

Бұл құралдың ерекшелігі – тек теориялық сипат беріп қана қоймай, мұғалімдерге сабақ үстінде қолдануға болатын нақты тапсырмалар мен ойын түрлерін ұсынуы. Мысалы, жаңа сөздерді меңгерту үшін «Сөзді тап», грамматикалық тақырыпты бекіту үшін «Кім жылдам?», сөйлеу әрекетін дамыту үшін «Рөлдік ойындар» ұсынылады.

Сонымен бірге, әдістемелік құралда әрбір ойынның мақсаты, өткізу ережесі, қолданылатын құрал-жабдықтары, мысалдары және күтілетін нәтижелері нақты көрсетіледі. Бұл мұғалімдерге ойынды тиімді ұйымдастыруға, уақытты үнемдеуге және сабақтың нәтижесін бағалауға көмектеседі.

Қазақ тілін меңгерту барысында ойын арқылы оқыту тек тілдік дағдыны дамытып қана қоймай, оқушыны тәрбиелейді. Ойын кезінде бала ұжымда жұмыс істеуді, үлкенді сыйлауды, бір-біріне көмектесуді, өз пікірін ашық білдіруді үйренеді. Бұл құндылықтар оның өмірлік ұстанымын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Қорытындылай келе, бастауыш сыныпта қазақ тілін меңгертуде ойын технологиясын қолдану – заман талабына сай, ғылыми негізделген, педагогикалық тұрғыдан тиімді әдіс. Ол баланың тілдік дағдысын дамытып қана қоймай, тұлғалық қасиеттерін жетілдіреді, оқуға деген ынтасын арттырады, өмірлік дағдыларды қалыптастырады. Осы әдістемелік құрал арқылы мұғалімдер қазақ тілі сабақтарын қызықты, мазмұнды, әрі нәтижелі етіп ұйымдастыра алады.

2.1. Ойын арқылы тіл үйретудің теориялық негіздері

Қазақ тілін үйретудің тиімді жолдарын іздеу – қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі. Әсіресе бастауыш сынып оқушыларына мемлекеттік тілді меңгерту мәселесінде ойын технологиясының орны ерекше. Себебі бастауыш мектеп жасындағы бала үшін ойын – табиғи әрекет, ал табиғи әрекет арқылы берілген білім жеңіл меңгеріледі. Бұл бөлімде ойын арқылы тіл үйретудің теориялық негіздері жан-жақты қарастырылады.

Ойын – бала өмірінің ажырамас бөлігі. Педагогика ғылымында ойын баланың жан-жақты дамуының негізгі факторы ретінде қарастырылады. К.Д. Ушинский: «Ойын – бала үшін шындық, ал шындықта ол қалай әрекет етсе, ойында да солай әрекет етеді», – деп атап көрсеткен. В.А. Сухомлинский де баланың ақыл-ойын дамытуда, қиялын кеңейтуде ойынның шешуші рөл атқаратынын дәлелдеген.

Бастауыш мектеп оқушылары үшін ойын тек көңіл көтеру емес, сонымен бірге білімді меңгерудің тәсілі. Сабақ барысында ойын элементтерін қолдану – оқушының танымдық қызығушылығын оятып, белсенділігін арттырады.

Психология ғылымында ойынның бала дамуына ықпалы ерекше орын алады. Л.С. Выготскийдің пікірінше, ойын – баланың «жақын даму аймағын» кеңейтетін негізгі құрал. Яғни бала ойында өзінің күнделікті деңгейінен жоғары көтеріледі, жаңа рөлді атқарады, жаңа дағдыны меңгереді. Бұл процесс тіл үйрету үшін өте маңызды.

Ж. Пиаже ойынның когнитивтік даму теориясында ойын арқылы бала қоршаған ортаны танып, логикалық ойлауын дамытады деп көрсеткен. Қазақ тілін үйренуде бала ойынды қолдана отырып, сөздерді есте сақтап қана қоймай, оларды дұрыс байланыстырып, жаңа жағдайға бейімдейді.

Тілді үйрету әдістемесінде ойынның орны ерекше. Лингводидактикада ойын – сөздік қорды дамыту, грамматикалық құрылымдарды меңгерту, тілдік қатынасты қалыптастыру құралы ретінде қарастырылады.

Қазақ тілін оқытуда ойын мынадай міндеттерді атқарады:

• жаңа сөздерді меңгертеді;
• фонетикалық дағдыларды қалыптастырады;
• грамматикалық құрылымдарды бекітеді;
• сөйлеу әрекеттерін (айтылым, тыңдалым, оқылым, жазылым) дамытуға ықпал етеді;
• коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастырады.

Мысалы, «Сурет сөйлейді» ойыны арқылы оқушылар көрген затын қазақ тілінде сипаттап, сөйлем құрастырады. Бұл Ойын лексикалық қорды кеңейтіп қана қоймай, сөйлеу дағдысын дамытады.

Ойынның дидактикалық құндылығы мынада:

1. Мотивация тудырады. Сабақ қызықты өтсе, оқушының ынтасы артады.
2. Белсенділікке жетелейді. Әр бала ойынға қатысуға тырысады, яғни сабаққа белсенді қатысады.
3. Танымдық қабілеттерді дамытады. Ойын арқылы ойлау, есте сақтау, қиялдау процестері дамиды.
4. Коммуникативтік орта жасайды. Ойын барысында балалар өзара сөйлесіп, тілдік қарым-қатынасты табиғи жолмен үйренеді.
5. Құндылыққа тәрбиелейді. Топтық ойындар ынтымақтастыққа, сыйластыққа баулиды.

Ғалымдар ойындарды түрліше жіктейді. Бастауыш мектептегі тіл үйретуде жиі қолданылатын түрлері:

• Дидактикалық ойындар. Негізгі мақсаты – білім беру, тілдік дағдыны бекіту. Мысалы: «Сөз ойла», «Кім жылдам?».
• Қимылды ойындар. Ойын барысында оқушы жаңа сөзді қимыл арқылы меңгереді («Қимылды ата», «Орынды тап»).
• Рөлдік ойындар. Оқушылар белгілі бір жағдаятта сөйлесуді үйренеді («Дүкенде», «Асханада»).
• Интерактивті ойындар. Цифрлық құралдарды қолдану арқылы ұйымдастырылады (Kahoot, Quizlet, Wordwall).

Әр ойын түрінің өзіндік ерекшелігі бар, бірақ барлығының мақсаты – баланың тілдік құзыреттілігін дамыту.

Қазақ тілін меңгертуде ойын технологиясын тиімді пайдалану үшін мынадай шарттарды ескеру қажет:

1. Ойынның мақсаты нақты болуы керек (сөздік қорды байыту, грамматиканы бекіту, сөйлеуді дамыту).
2. Ойынның мазмұны оқу бағдарламасына сәйкес келуі қажет.
3. Ойын оқушының жас ерекшелігіне сай ұйымдастырылуы тиіс.
4. Оқушылардың барлығы қатыса алатындай жағдай жасалуы керек.
5. Ойыннан кейін нәтижені талдау, қорытынды жасау міндетті.

Қазіргі әдіскерлер ойын технологиясын ХХІ ғасыр дағдыларымен байланыстырады. Цифрлық құралдар арқылы ұйымдастырылатын ойындар оқушыны тек тіл үйретумен шектемей, оның ақпараттық құзыреттілігін дамытады. Google Forms арқылы викториналар, Kahoot арқылы жарыстар, Quizlet арқылы сөздік Ойынлар жасау – бұның барлығы ойын арқылы үйретудің жаңа деңгейін көрсетеді.

Жоғарыда айтылғандарды қорыта келе, ойын арқылы тіл үйретудің теориялық негіздері мынадай қағидаларға сүйенеді:

• Ойын – баланың табиғи әрекеті, сондықтан оқу үдерісінде оны пайдалану тиімді.
• Ойын психологиялық тұрғыдан баланың дамуына сай келеді, өйткені ол қиялды, ойлауды, зейінді дамытады.
• Ойын лингводидактикалық тұрғыдан тілдік бірліктерді меңгертудің пәрменді құралы.
• Ойын дидактикалық тұрғыдан оқытудың белсенді әдісі ретінде оқушыны қызықтырады, белсенді етеді, білімді бекітеді.
• Ойын құндылықтық тұрғыдан тәрбиелік мәнге ие: ынтымақтастыққа, сыйластыққа, жауапкершілікке баулиды.

Ойын арқылы қазақ тілін үйрету – ғылыми тұрғыдан негізделген, педагогикалық тәжірибеде дәлелденген тиімді әдіс. Ол баланың жас ерекшелігіне сәйкес келеді, оқуға деген қызығушылығын арттырады, тілдік дағдысын дамытады және тұлғалық қасиеттерін жетілдіреді. Теориялық негіздерге сүйене отырып, ойын әдістерін сабақта жүйелі қолдану – бастауыш мектеп оқушыларының мемлекеттік тілді меңгеруіне зор ықпал етеді

2.2. Қазақ тілі сабақтарында ойын түрлерін қолдану әдістемесі

Қазақ тілін бастауыш сыныпта меңгертуде ойын түрлерін қолдану – ең тиімді әдістердің бірі. Өйткені ойын – оқушының жас ерекшелігіне жақын әрекет, ал сабақтағы ойын элементтері білімді саналы меңгеруге көмектеседі. Қазақ тілін үйрету барысында қолданылатын ойын түрлерін дұрыс таңдау мен әдістемелік тұрғыдан тиімді ұйымдастыру – оқушының оқу жетістігіне тікелей әсер етеді. Бұл бөлімде қазақ тілі сабақтарында ойын түрлерін қолданудың негізгі әдістемелік бағыттары қарастырылады.

1. Дидактикалық ойындарды қолдану әдістемесі

Дидактикалық ойындардың мақсаты – оқушылардың сөздік қорын байыту, грамматикалық құрылымдарды бекіту және оқу материалын меңгеруді жеңілдету.

Мысалы:

• «Сөз ойла» ойыны. Мұғалім белгілі бір тақырыпты (жемістер, жануарлар, киімдер) атайды. Оқушылар сол тақырып бойынша сөздер айтады. Бұл ойын балалардың сөздік қорын молайтып, есте сақтау қабілетін арттырады.
• «Кім жылдам?» ойыны. Мұғалім сұрақ қояды, оқушылар жылдам жауап беруі тиіс. Жылдамдық пен ойлау қабілеті дамиды.

Әдістемелік шарттары:

1. Ойын тапсырмалары оқу бағдарламасының мазмұнына сәйкес келуі керек.
2. Дидактикалық ойындарды сабақтың әр кезеңінде (жаңа тақырыпты түсіндіру, бекіту, қайталау) қолдануға болады.
3. Мұғалім оқушыларды түгел қатыстыруға жағдай жасауы қажет.

2. Қимылды ойындарды қолдану әдістемесі

Қимылды ойындар оқушылардың есте сақтау, тез ойлау қабілеттерін дамыта отырып, дене белсенділігін арттырады.

Мысалы:

• «Қимылды ата» ойыны. Мұғалім қимыл жасайды (жүгіру, секіру, отыру), оқушылар оны қазақша атайды. Бұл ойын жаңа сөздерді әрекет арқылы есте сақтауға көмектеседі.
• «Орынды тап» ойыны. Оқушылар сынып ішінде заттың орнын тауып, оның атын қазақша айтады («үстелде кітап бар»).

Әдістемелік шарттары:

• Қимылды ойындар балалардың шаршауын сейілтіп, көңіл-күйін көтереді.
• Бұл ойын түрін сабақтың сергіту сәтінде қолданған тиімді.
• Қимылды ойындар жаңа сөздерді бекіту мен сөйлеу дағдысын дамытуға көмектеседі.

3. Рөлдік ойындарды қолдану әдістемесі

Рөлдік ойын – қазақ тілін оқытудағы ең нәтижелі әдістердің бірі. Ол оқушыларды табиғи қарым-қатынасқа түсіреді, диалог құруға дағдыландырады.

Мысалы:

• «Дүкенде» ойыны. Бір оқушы – сатушы, екіншісі – сатып алушы. Олар қазақша сөйлесіп, диалог жүргізеді («Сізге не керек?» – «Маған бір дәптер беріңізші»).
• «Асханада» ойыны. Балалар асханадағы жағдайды сахналайды («Маған бір шыныаяқ шай беріңізші»).

Әдістемелік шарттары:

• Рөлдік ойындарға алдын ала дайындық қажет (сөз тіркестері, сөйлем үлгілері).
• Мұғалім бастапқыда үлгі көрсетіп, кейін балалардың еркін сөйлеуіне мүмкіндік береді.
• Бұл ойындар топтық, жұптық жұмыс түрінде тиімді.

4. Интерактивті ойындарды қолдану әдістемесі

Заманауи білім беру жүйесінде цифрлық құралдар арқылы ұйымдастырылатын ойындар ерекше орын алады. Оқушылардың қызығушылығы артып, жарыс элементі қосылады.

Мысалы:

• Kahoot. Мұғалім қазақ тілінен тест жасайды, оқушылар смартфон арқылы жауап береді. Нәтижелері бірден экранда шығады.
• Quizlet. Сөздік жаттау үшін тиімді. Мұғалім сөздер мен аудармаларын енгізеді, оқушылар ойын арқылы меңгереді.
• Wordwall. Сөздерді сәйкестендіру, пазл құрастыру ойындарын жасауға болады.

Әдістемелік шарттары:

• Цифрлық ойындар оқушылардың ақпараттық құзыреттілігін дамытады.
• Оларды сабақтың бекіту немесе қорытындылау кезеңінде қолдану тиімді.
• Мұғалім ойын тапсырмаларын алдын ала дайындап, оқушыларды дұрыс бағыттауы қажет.

5. Қазақ тілі сабақтарында ойын қолданудың кезеңдері

Ойын түрлерін сабақта тиімді қолдану үшін мынадай кезеңдерді ескеру қажет:

1. Дайындық кезеңі. Мұғалім ойын мақсатын анықтап, ережесін түсіндіреді.
2. Ойын процесі. Оқушылар белсенді қатысып, тапсырмаларды орындайды.
3. Қорытынды кезеңі. Мұғалім нәтижені талдап, оқушыларды бағалайды.

Бұл кезеңдер ойынның жүйелі әрі мақсатты өтуін қамтамасыз етеді.

6. Ойын түрлерін қолданудың әдістемелік ерекшеліктері

1. Ойын тапсырмалары оқушылардың жас ерекшелігіне сай болуы керек.
2. Ойын кезінде қолданылатын сөздер қарапайым, түсінікті болуы тиіс.
3. Ойын арқылы тіл үйреткенде коммуникативтік жағдайды жасау маңызды.
4. Сабақта әртүрлі ойын түрлерін алмастырып қолданған тиімді.
5. Мұғалім ойыннан кейін оқушылардың сөйлеу әрекеттеріне назар аударып, түзету жұмыстарын жүргізуі қажет.

Ойын тек тіл үйрету құралы ғана емес, тәрбиелік қызмет те атқарады.

• Топтық ойындар ынтымақтастыққа, сыйластыққа үйретеді.
• Рөлдік ойындар үлкенді сыйлау, әдептілікке баулиды.
• Интерактивті ойындар әділдікке, бір-бірін қолдауға тәрбиелейді.

Қазақ тілі сабақтарында ойын түрлерін қолдану әдістемесі – оқушылардың тіл үйрену процесін жандандыратын пәрменді құрал. Ойын арқылы бала жаңа сөздерді үйреніп қана қоймай, оларды қарым-қатынаста еркін қолдануға машықтанады. Ойын технологиясы сабақтың тиімділігін арттырып, оқушылардың коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастырады

2.3. Практикалық тапсырмалар

2-сынып. Қазақ тілі пәнінен Күнтізбелік-тақырыптық жоспар

Тақырып №1. Қазақ тіліне кіріспе

Ойын 1. «Сиқырлы әріптер»

Мақсаты:

• Оқушылардың әріптерді тану дағдыларын жетілдіру.
• Әріптер арқылы сөз құрауға қызығушылығын арттыру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім тақтаға аралас әріптерді жазады. Оқушылар сол әріптерден сөздер құрайды.

Мысал үлгісі:
 Әріптер: А, Н, Қ, О
 Мүмкін сөздер: Ана, қоақ (қоқ), орақ

Дескриптор:

• Әріптерді дұрыс атайды.
• Кемінде 2 сөз құрайды.
• Сөзді дұрыс жазады.

Ойын 2. «Суретті тап»

Мақсаты:

• Қазақ тіліндегі сөздерді суретпен сәйкестендіру арқылы есте сақтауды дамыту.
• Тіл үйренуге қызығушылығын ояту.

Нұсқаулық:
 Мұғалім бірнеше сурет көрсетеді (кітап, қалам, дәптер, тақта). Оқушы суреттің атын қазақ тілінде айтады.

Мысал үлгісі:
 📖 – кітап
 ✏️ – қалам
 📓 – дәптер

Дескриптор:

• Суретті дұрыс атайды.
• Сөзді анық және дұрыс айтады.
• 3 суреттің кемінде 2-еуін дұрыс сәйкестендіреді.

Ойын 3. «Менің алғашқы сөйлемім»

Мақсаты:

• Оқушыларды қарапайым сөйлем құрастыруға үйрету.
• Өз ойын қазақ тілінде жеткізуге ынталандыру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім оқушыға үлгі береді. Содан кейін әр оқушы өзі жай сөйлем құрайды.

Мысал үлгісі:

• Мен оқушымын.
• Бұл – кітап.
• Ана үйде.

Дескриптор:

• Сөйлемді дұрыс құрайды.
• Сөйлемде кемінде 2 сөз қолданады.
• Сөйлемді анық оқиды.

Ойын 4. «Қазақ тілі туралы не білемін?»

Мақсаты:

• Қазақ тіліне деген оң көзқарас қалыптастыру.
• Өз ойларын қысқа сөздермен айтуға үйрету.

Нұсқаулық:
 Оқушыларға сұрақ қойылады: «Қазақ тілін не үшін үйренеміз?»
 Әр оқушы қысқа жауап береді.

Мысал үлгісі:

• Қазақ тілі – мемлекеттік тіл.
• Қазақ тілін білу – абырой.
• Қазақ тілін үйрену – қызық.

Дескриптор:

• Өз ойын қазақ тілінде жеткізеді.
• Сұраққа байланысты 1–2 сөйлем айтады.
• Жауапты анық, түсінікті айтады.

Тақырып №2. Әліпби. Әріптердің реті

Ойын 1. «Әліпби пойызы»

Мақсаты:

• Әліпби әріптерінің ретін меңгерту.
• Оқушыны ойын арқылы есте сақтауға ынталандыру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім тақтаға әріптерді ретсіз жазады. Оқушылар әріптерді «вагондарға» орналастырып, пойызды ретімен құрастырады.

Мысал үлгісі:
 Берілген әріптер: Б, А, Ә, Г, В
 Дұрыс реті: А, Ә, Б, В, Г

Дескриптор:

• Әліпби әріптерін дұрыс ретімен орналастырады.
• Қателеспей, логикалық ойлауын көрсетеді.

Ойын 2. «Әріптер шеруі»

Мақсаты:

• Әліпбидегі әріптердің ретін пысықтау.
• Топтық жұмыста белсенділікке ынталандыру.

Нұсқаулық:
 Оқушыларға әріптер жазылған карточкалар беріледі. Әр оқушы өз әрпін ұстап тұрып, ретімен сапқа тұрады.

Мысал үлгісі:
 Карточкалар: Д, Ж, Е, З
 Оқушылар дұрыс шеру құрайды: Д, Е, Ж, З

Дескриптор:

• Әліпбидегі орнын дұрыс анықтайды.
• Бір-бірімен қарым-қатынас жасай алады.

Ойын 3. «Әліпбиді толықтыр»

Мақсаты:

• Әліпби ретіндегі жетпей тұрған әріптерді табуға дағдыландыру.
• Оқушының зейінін дамыту.

Нұсқаулық:
 Мұғалім әліпбидің кейбір әріптерін қалдырып жазады. Оқушылар жетпей тұрған әріптерді тауып, толықтырады.

Мысал үлгісі:
 Берілген қатар: А, Ә, __, Г, Ғ, __, Е
 Толықтырылғаны: А, Ә, Б, Г, Ғ, Д, Е

Дескриптор:

• Жетпей тұрған әріптерді дұрыс қояды.
• Әліпби ретін еске түсіріп қолданады.

Ойын 4. «Әріппен сөз ойла»

Мақсаты:

• Әліпбиді қолдана отырып сөздік қорды дамыту.
• Оқушыны шығармашылық ойлауға ынталандыру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім әріп айтады. Оқушылар сол әріптен басталатын сөздер ойлап табады.

Мысал үлгісі:
 Әріп: К
 Оқушылар: кітап, көл, қала, көк

Дескриптор:

• Берілген әріптен бірнеше сөз құрайды.
• Сөзді дұрыс және нақты айтады.

Тақырып №3. Дыбыс пен әріп

Ойын 1. «Дыбыс тыңдаймын – әріпті табамын»

Мақсаты:

• Оқушылардың есту қабілеті арқылы дыбысты ажыратуын дамыту.
• Дыбысты әріппен сәйкестендіруге дағдыландыру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім белгілі бір дыбысты айтады (мысалы: «А»). Оқушылар сол дыбыстан басталатын әріпті тақтадан немесе карточкадан табады.

Мысал үлгісі:
 Мұғалім: «А дыбысы»
 Оқушы: «А әрпі»
 Мұғалім: «М дыбысы»
 Оқушы: «М әрпі»

Дескриптор:

• Дыбысты дұрыс естиді.
• Сәйкес әріпті табады.
• Сөз мысалынан айыра алады.

Ойын 2. «Әріптен сөз құраймын»

Мақсаты:

• Әріптерді пайдаланып сөз құруға машықтандыру.
• Шығармашылық қабілетін арттыру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім әріптерді карточкаға жазады. Оқушылар сол әріптерден сөз құрайды.

Мысал үлгісі:
 Берілген әріптер: А, Т, О
 Оқушылар: «АТО» → «ОТА» → «ТА»

Дескриптор:

• Берілген әріптерді қолданады.
• Мағыналы сөз құрайды.
• Сөзді дұрыс оқиды.

Ойын 3. «Дыбыстарды боя»

Мақсаты:

• Дауысты және дауыссыз дыбыстарды ажыратуға үйрету.
• Қызығушылықты арттыру арқылы есте сақтауды жеңілдету.

Нұсқаулық:
 Оқушыларға әріп жазылған парақ таратылады. Дауысты дыбыстарды қызылмен, дауыссыз дыбыстарды көкпен бояйды.

Мысал үлгісі:
 Берілген әріптер: А, Н, О, Қ
 Оқушылар: А (қызыл), Н (көк), О (қызыл), Қ (көк).

Дескриптор:

• Дауысты дыбыстарды дұрыс бояйды.
• Дауыссыз дыбыстарды дұрыс бояйды.
• Тапсырманы ұқыпты орындайды.

Ойын 4. «Дыбыс пен сурет сәйкестігі»

Мақсаты:

• Дыбысты сөзбен байланыстыра білуге үйрету.
• Сөздік қорын байыту.

Нұсқаулық:
 Мұғалім суреттер көрсетеді. Оқушылар суреттің атауындағы бірінші дыбысты айтады және оны әріппен сәйкестендіреді.

Мысал үлгісі:
 Сурет: алма → бірінші дыбыс «А» → әрпі «А»
 Сурет: мысық → бірінші дыбыс «М» → әрпі «М»

Дескриптор:

• Суретті дұрыс атайды.
• Бірінші дыбысты табады.
• Сәйкес әріпті жазады/атайды.

Тақырып №4. Буын

1-Ойын. «Сөзді буынға бөл»

Мақсаты:

• Оқушылардың сөзді дұрыс буынға бөлу дағдысын қалыптастыру.
• Ойлау қабілеті мен назарын шоғырландыру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім тақтаға бірнеше сөз жазады.
2. Оқушылар сөздерді дауыстап оқып, буынға бөледі.
3. Буынға бөлген соң, әр буынды қол шапалақпен немесе саусақпен белгілеу тапсырылады.

Мысал:

• Мектеп → мек-теп
• Балапан → ба-ла-пан
• Қалам → қа-лам

Дескриптор:

• Сөзді дұрыс оқиды.
• Сөзді буынға дұрыс бөледі.
• Әр буынды дауыстап, айқын айтады.

2-Ойын. «Буыннан сөз құрастыр»

Мақсаты:

• Оқушылардың сөз құрау қабілетін дамыту.
• Логикалық ойлау мен шығармашылықты арттыру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім бірнеше буынды карточка түрінде береді.
2. Оқушылар карточкаларды біріктіріп, жаңа сөздер құрастырады.
3. Құрастырған сөздерін оқиды.

Мысал:

• «қа» + «лам» = қалам
• «ба» + «ла» + «пан» = балапан
• «кі» + «тап» = кітап

Дескриптор:

• Буындарды дұрыс сәйкестендіреді.
• Дұрыс сөз құрастырады.
• Құрастырған сөзді дұрыс оқиды.

3-Ойын. «Буынға сәйкес суретті тап»

Мақсаты:

• Оқушылардың буын арқылы сөзді тану дағдысын жетілдіру.
• Көру және есту арқылы есте сақтау қабілетін арттыру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім әр буынға байланысты суреттерді көрсетеді.
2. Оқушы берілген буындарды оқып, суреттермен сәйкестендіреді.

Мысал:

• «кі» – кітап суреті
• «ме» – мектеп суреті
• «ба» – бала суреті

Дескриптор:

• Буынды дұрыс оқиды.
• Буынға сәйкес суретті таңдайды.
• Дұрыс сәйкестендіру жасайды.

4-Ойын. «Кім жылдам?» ойыны

Мақсаты:

• Оқушылардың шапшаң ойлау және оқу дағдыларын дамыту.
• Оқуға деген қызығушылығын арттыру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім тақтаға бірнеше сөз жазады.
2. Әр оқушы кезекпен сөздерді жылдам буынға бөледі.
3. Ең жылдам әрі дұрыс орындаған оқушы жеңімпаз атанады.

Мысал:

• Ал-ма
• Қа-лам
• Ба-ла
• То-қаш

Дескриптор:

• Сөзді тез оқиды.
• Сөзді дұрыс буынға бөледі.
• Ойынды ережеге сай орындайды.

Тақырып №5. Тасымал

Ойын 1. «Сөзді бөліп жаз»

• Мақсаты: Оқушыларға сөздерді дұрыс тасымалдауды үйрету, буын туралы білімін бекіту.
• Нұсқаулық: Мұғалім тақтаға бірнеше сөз жазады. Оқушылар оларды тасымалдап көшіреді.
• Мысал үлгісі:
  • қа-лам,
  • мек-теп,
  • ба-лапан.
• Дескриптор:
  • Сөзді буынға дұрыс бөледі.
  • Тасымал ережесін сақтайды.

Ойын 2. «Кім жылдам?»

• Мақсаты: Оқушылардың ойлау жылдамдығын дамыту және тасымалды бекіту.
• Нұсқаулық: Әр оқушыға 3 сөз беріледі. Сөздерді 1 минут ішінде буынға бөліп, тасымалдап жазуы тиіс.
• Мысал үлгісі:
  • дос-то-ры,
  • ба-ға-на,
  • қа-зақ-стан.
• Дескриптор:
  • Сөзді дұрыс буынға бөледі.
  • Сөзді тасымал арқылы дұрыс жазады.
  • Уақытты тиімді пайдаланады.

Ойын 3. «Артық тасымалды тап»

• Мақсаты: Тасымалдаудағы қателікті таба білуге дағдыландыру, сыни ойлау қабілетін дамыту.
• Нұсқаулық: Мұғалім сөздерді дұрыс және қате тасымалдап береді. Оқушы дұрыс нұсқасын табады.
• Мысал үлгісі:
  • қа-лам ✔️
  • қа-л ам ❌
  • мек-теп ✔️
  • ме-к те п ❌
• Дескриптор:
  • Қате тасымалды ажыратады.
  • Дұрыс нұсқасын жазады.

Ойын 4. «Тасымал ойыны»

• Мақсаты: Оқушылардың шығармашылығын арттыру, сөздік қорын байыту.
• Нұсқаулық: Әр оқушыға сөйлем беріледі. Олар сөйлемнен бір сөзді таңдап, тасымалдап жазады.
• Мысал үлгісі:
  • «Бала мектепке барды.»
    • ба-ла,
    • мек-теп-ке.
• Дескриптор:
  • Сөйлемнен сөзді дұрыс таңдайды.
  • Сөзді тасымалдап дұрыс жазады.
  • Тапсырманы толық орындайды.

Тақырып №6. Бас әріп және кіші әріп

Ойын 1. «Сиқырлы әріптер»

Мақсаты: Оқушыларды бас әріп пен кіші әріпті ажырата білуге үйрету, қызығушылық тудыру.
 Нұсқаулық: Мұғалім тақтаға сөздер жазады, бірақ әріптердің араласуын әдейі шатастырады (мысалы: аЛма, қаЗақсТан). Оқушылар дұрыс түрін табады.
 Мысал үлгісі:

• қаЗақсТан → Қазақстан
• аЛма → Алма
• аСтаНа → Астана
   Дескриптор:
• Дұрыс сөзді бас әріптен бастай алады.
• Сөз ішіндегі кіші әріптерді дұрыс қолданады.

Ойын 2. «Боялған әріптер»

Мақсаты: Бас әріп пен кіші әріптің қолданылу орнын есте сақтауға баулу.
 Нұсқаулық: Оқушыларға сөйлемдер беріледі. Бас әріппен жазылатын сөздерді қызыл түспен, кіші әріппен жазылатын сөздерді көк түспен бояйды.
 Мысал үлгісі:

• Алматы қаласы әдемі.
• Менің атым – Айша.
   Дескриптор:
• Сөйлемнің бас әріптен басталатынын анықтайды.
• Жалқы есімдерді бас әріппен бояйды.

Ойын 3. «Жоғалған әріпті тап»

Мақсаты: Бас әріп пен кіші әріптің орнын дұрыс қою дағдысын дамыту.
 Нұсқаулық: Сөйлемде бас әріптің орнына бос орын қалдырылады. Оқушылар тиісті әріпті орнына жазады.
 Мысал үлгісі:

• ___стана – Қазақстанның астанасы. (А)
• ___лма ағашта өседі. (А)
• ___қмола – қала атауы. (А)
   Дескриптор:
• Сөйлемдегі бос орынды дұрыс бас әріппен толтырады.
• Сөздің алғашқы әрпін ажырата алады.

Ойын 4. «Әріпті қонаққа шақыр»

Мақсаты: Баланың шығармашылық ойлауын, есте сақтауын жетілдіру.
 Нұсқаулық: Мұғалім бір әріпті (мысалы, «А») қонаққа келгендей таныстырады. Балалар сол әріптен басталатын бас әріппен жазылатын сөздерді жазып шығады.
 Мысал үлгісі:

• Астана, Алма, Айша, Ақтөбе, Абай.
   Дескриптор:
• Берілген әріптен басталатын сөздерді дұрыс жазады.
• Бас әріпті дұрыс қолданады.

Тақырып №7. Дыбыс үндестігі

Ойын 1. «Үндескен буындар тізбегі»

Мақсаты:

• Дыбыс үндестігін сақтай отырып сөздерді дұрыс буындауға үйрету.
• Оқушының дыбыс пен әріпке деген зейінін арттыру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім бірінші буынды айтады, оқушы соған үндесетін келесі буынды қосып жаңа сөз құрайды.

Мысал:

• Мұғалім: «ба»
• Оқушы: «ла» → бала
• Мұғалім: «ке»
• Оқушы: «ре» → кере

Дескриптор:

• Буындарды үндестік заңына сай таңдайды.
• Сөзді дұрыс құрайды.

Ойын 2. «Сәйкестендір»

Мақсаты:

• Сөздердің соңғы және қосымша дыбыстарының үндестігін анықтау.
• Сөз бен қосымшаны сәйкестендіріп жазуға дағдыландыру.

Нұсқаулық:
 Оқушыларға екі баған беріледі: бірінде түбір сөздер, екіншісінде қосымшалар. Тек үндесетін жұптарды таңдау қажет.

Мысал:

Дұрыс жауап:

• қала – лар → қалалар
• үй –лер → үйлер
• бала –лар → балалар
• дәптер –лер → дәптерлер

Дескриптор:

• Үндестік заңын сақтап жұптарды дұрыс таңдайды.
• Қосымшаны сөзге дұрыс жалғайды.

Ойын 3. «Қате тап!»

Мақсаты:

• Сөздердегі үндестік қатесін тауып түзетуге дағдыландыру.
• Тілдік сезімді дамыту.

Нұсқаулық:
 Оқушыларға сөздер беріледі. Қайсысында дыбыс үндестігі бұзылғанын табу керек.

Мысал:

• бала-лер Ойын қате
• кітап-тар Ойын дұрыс
• үй-лер Ойын дұрыс
• мектеп-лар Ойын қате

Дескриптор:

• Үндестік заңы сақталмаған сөзді табады.
• Қатені дұрыс түзетіп жазады.

Ойын 4. «Сөзден сөйлем құрастыр»

Мақсаты:

• Үндестік заңын сақтап сөйлем құрастыру.
• Оқушының сөздік қорын байыту.

Нұсқаулық:
 Берілген сөздерді пайдаланып сөйлем құрастыру керек.

Мысал:
 Берілген сөздер: «бала», «кітап», «оқу»

• Оқушының жауабы: «Бала кітап оқыды.»

Берілген сөздер: «қала», «үлкен», «үй»

• Жауап: «Қалада үлкен үй бар.»

Дескриптор:

• Сөздерді үндестік заңымен қолданады.
• Сөйлемді дұрыс құрастырады.

Тақырып №8. Дауысты дыбыстар

Ойын 1. «Дауыстыны тап»

Мақсаты:

• Оқушының дауысты дыбыстарды ажырата білу дағдысын қалыптастыру.
• Әріптерді есте сақтауға ынтасын арттыру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім әріптерді араластырып тақтаға жазады.
2. Оқушылар тек дауысты дыбыстарды тауып, бояйды немесе дөңгелектейді.

Мысал:
 Берілген әріптер: а, б, с, о, м, е, т, і, ж
 Оқушы тауып бояйды: а, о, е, і

Дескриптор:

• Дауысты дыбыстарды дұрыс табады.
• Қателеспей ажыратады.

Ойын 2. «Сөзден дауыстыны сана»

Мақсаты:

• Сөз құрамындағы дауысты дыбыстарды санай білуге үйрету.
• Оқушының байқампаздығын дамыту.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім сөздер береді.
2. Оқушы сол сөздегі дауысты дыбыстардың санын айтады.

Мысал:

• Ана → 2 дауысты
• Дос → 1 дауысты
• Оқу → 2 дауысты

Дескриптор:

• Сөздегі дауысты дыбыстарды дұрыс санайды.
• Дыбыс пен әріпті шатастырмайды.

Ойын 3. «Дауыстыдан басталған сөздер»

Мақсаты:

• Оқушының сөздік қорын байыту.
• Дауысты дыбыстан басталатын сөздерді табуға қызығушылық тудыру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім бір дауысты дыбысты айтады.
2. Оқушы сол дыбыстан басталатын 2-3 сөз табады.

Мысал:

• «А» → Ата, алма, ауыл
• «О» → Ойын, орман, орындық

Дескриптор:

• Берілген дауысты дыбыстан басталатын кемінде 2 сөз табады.
• Сөздерді дұрыс айтады.

Ойын 4. «Дауысты дыбыстар кестесі»

Мақсаты:

• Жуан және жіңішке дауыстыларды ажырату.
• Салыстыру арқылы ойлау қабілетін дамыту.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім кесте береді: «Жуан» – «Жіңішке».
2. Оқушы сөздерді оқып, тиісті бағанға жазады.

Мысал:

Дескриптор:

• Дауыстылардың жуан-жіңішкелігін дұрыс ажыратады.
• Сөздерді кестеге дұрыс орналастырады.

                              Тақырып №9. Дауыссыз дыбыстар        

1-Ойын. «Дыбысты тап!» ойыны

Мақсаты:

• Оқушыларға дауыссыз дыбыстарды ажыратуды үйрету.
• Тыңдау дағдыларын дамыту.

Нұсқаулық:
 Мұғалім бірнеше сөзді дауыстап оқиды (мысалы: алма, бала, қар, құс). Оқушылар сөз ішіндегі дауыссыз дыбыстарды қолдарын көтеріп атап шығады.

Мысал:

• «бала» → [б], [л]
• «қар» → [қ], [р]

Дескриптор:

• Сөзден дауыссыз дыбысты табады.
• Дұрыс дыбысты атап шығады.

2-Ойын. «Дыбыстарды боя»

Мақсаты:

• Дауыссыз дыбыстарды әріппен тануды жетілдіру.
• Оқуға қызығушылықты арттыру.

Нұсқаулық:
 Оқушыларға қысқа мәтін беріледі. Олар мәтіндегі дауыссыз дыбыстарды қызыл қарындашпен бояйды.

Мысал:
 Мәтін: «Ботақан бақта ойнады.»

• Б, т, қ, н, б, қ, т – дауыссыз дыбыстарды бояйды.

Дескриптор:

• Мәтіндегі дауыссыз дыбыстарды табады.
• Әріпті дұрыс бояйды.

3-Ойын. «Дыбыстан сөз құра»

Мақсаты:

• Дауыссыз дыбыстарды сөз ішінде қолдануды үйрету.
• Шығармашылық ойлау қабілетін дамыту.

Нұсқаулық:
 Мұғалім әр оқушыға 2–3 дауыссыз дыбысты береді. Оқушылар сол дыбыстарды пайдаланып сөз құрастырады.

Мысал:
 Берілген дыбыстар: [қ], [р], [т]
 Құрылған сөздер: қар, тар, қатыр

Дескриптор:

• Берілген дауыссыз дыбыстарды қолданады.
• Мағыналы сөз құрайды.

4-Ойын. «Дауыссыздар кестесі»

Мақсаты:

• Дауыссыз дыбыстарды қатаң, ұяң, үнді болып ажыратуға жаттықтыру.
• Жүйелі ойлауын дамыту.

Нұсқаулық:
 Оқушыларға бос кесте беріледі. Сөздерді оқып, ондағы дауыссыз дыбыстарды дұрыс бағанға жазады.

Мысал:

Дескриптор:

• Дауыссыз дыбыстарды қатаң, ұяң, үнді топтарына бөледі.
• Әр дыбысты дұрыс бағанға орналастырады.

Тақырып №10. Жуан және жіңішке сөздер

1-Ойын. «Сөзді себетке сал»

Мақсаты:

• Оқушылардың жуан және жіңішке сөздерді ажырата алу дағдысын дамыту.
• Сөздерді дұрыс топтастыруға үйрету.

Нұсқаулық:

1. Екі себеттің суреті көрсетіледі: «Жуан сөздер себеті», «Жіңішке сөздер себеті».
2. Оқушыларға аралас сөздер жазылған карточкалар таратылады.
3. Әр оқушы өз сөзін дұрыс себетке салады.

Мысал:

• Қар, гүл, дәптер, көл, ағаш, көз.

Дескриптор:

• Жуан сөзді дұрыс топқа орналастырады.
• Жіңішке сөзді дұрыс топқа орналастырады.
• Кемінде 4 сөзді дұрыс ажыратады.

2-Ойын. «Сөз құра дауыспен айт»

Мақсаты:

• Жуан және жіңішке дауысты дыбыстардың сөз құрамындағы рөлін түсіндіру.
• Дауыс арқылы ерекшелікті сезінуге ынталандыру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім жуан дауыстылардан құралған буындарды оқиды (ба, бо, ту).
2. Жіңішке дауыстылардан құралған буындарды оқиды (бе, ті, күл).
3. Оқушылар буыннан сөз құрап, қатты дауыспен айтады.

Мысал:

• Ба-ла, бо-сан, ту-ған.
• Бе-ре, ті-гін, күл-кі.

Дескриптор:

• Жуан дауыстылармен сөз құрайды.
• Жіңішке дауыстылармен сөз құрайды.
• Сөзді анық, дұрыс айтады.

3-Ойын. «Жұптық жарыс»

Мақсаты:

• Жұппен жұмыс арқылы ынтымақтастықты нығайту.
• Жуан/жіңішке сөздерді жылдам ажырату дағдысын қалыптастыру.

Нұсқаулық:

1. Әр жұпқа сөздер тізімі беріледі.
2. Бір оқушы жуан сөзді, екіншісі жіңішке сөзді тез атап шығады.
3. Қателеспей орындаған жұпқа ұпай беріледі.

Мысал:

• Сөздер: балапан, көктем, дала, әдемі, жол, өрік.

Дескриптор:

• Сөзді жуан/жіңішке екендігін дұрыс анықтайды.
• Жылдам әрі дұрыс жауап береді.
• Жұптық жұмыста белсенділік танытады.

4-Ойын. «Сөйлемді толықтыр»

Мақсаты:

• Жуан және жіңішке сөздерді сөйлем ішінде қолдануға дағдыландыру.
• Оқушының шығармашылық қабілетін арттыру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім сөйлемнің басын оқиды.
2. Оқушы оны жуан немесе жіңішке сөзбен толықтырады.

Мысал:

• Менің … бар. (қалам, үй, кітап, көлік).
• Бақта … өсіп тұр. (гүл, алма, тал, өрік).

Дескриптор:

• Сөйлемді мағынасына қарай толықтырады.
• Дұрыс жуан немесе жіңішке сөзді қолданады.
• Шығармашылықпен ой қосады.

Тақырып №11. Сөз және мағына

Ойын 1. «Сәйкесін тап»

Мақсаты: Оқушылардың сөздердің мағынасын түсініп, дұрыс сәйкестендіру дағдысын дамыту.

Нұсқаулық:

• Мұғалім сөздер мен суреттерді көрсетеді.
• Оқушылар сөздерді мағынасына сәйкес суретпен сәйкестендіреді.

Мысал үлгісі:

• «Алма» → 🍎
• «Қар» → ❄️
• «Кітап» → 📖

Дескриптор:

• Сөздерді дұрыс оқиды.
• Сөздің мағынасын түсінеді.
• Дұрыс сәйкестендіреді.

Ойын 2. «Артық сөзді тап»

Мақсаты: Сөздердің мағынасын саралап, артық сөзді табуға дағдыландыру.

Нұсқаулық:

• Мұғалім 4 сөз айтады.
• Оқушылар мағынасына сай келмейтін артық сөзді табады.

Мысал үлгісі:

1. Қар, мұз, жаңбыр, кітап.
2. Ит, мысық, қоян, доп.

Дескриптор:

• Артық сөзді дұрыс анықтайды.
• Таңдау себебін түсіндіреді.

Ойын 3. «Сөзді аяқта»

Мақсаты: Оқушылардың сөз мағынасын толықтыруға, ойлау қабілетін дамытуға бағыттау.

Нұсқаулық:

• Мұғалім сөздің басын айтады.
• Оқушы оны толықтырып, мағыналы сөз жасайды.

Мысал үлгісі:

• Қар… (қарға, қарбыз)
• Күн… (күнделік, күнбағыс)
• Су… (сурет, суық)

Дескриптор:

• Сөздің жалғасын дұрыс табады.
• Жасалған сөздің мағынасын түсіндіреді.

Ойын 4. «Қай мағынада?»

Мақсаты: Сөздердің көп мағыналы қолданылуын түсіндіру.

Нұсқаулық:

• Мұғалім бір сөзді айтады.
• Оқушылар сол сөзді әртүрлі мағынада қолданған сөйлем құрайды.

Мысал үлгісі:

• «Ауыз» сөзі:
  1. Адамның аузы бар.
  2. Ыдыстың аузы жабық.
• «Жол» сөзі:
  1. Асфальт жолмен жүрдік.
  2. Ол үлкен жолды таңдады (мамандық).

Дескриптор:

• Сөзді әртүрлі мағынада қолдана алады.
• Мағыналы сөйлем құрайды.

Тақырып №12. Сөз таптары

1-Ойын: «Сөздерді топтастыр»

Мақсаты:

• Оқушыларды сөз таптарын (зат есім, сын есім, етістік) ажырата білуге үйрету.
• Салыстыру және ойлау дағдыларын дамыту.

Нұсқаулық:
 Оқушыларға сөздер тізімі беріледі. Олар әр сөзді тиісті топқа орналастырады.

Мысал:
 Берілген сөздер: қоян, әдемі, жүгірді, бала, көк, ойнады

• Зат есімдер: қоян, бала
• Сын есімдер: әдемі, көк
• Етістіктер: жүгірді, ойнады

Дескриптор:

• Сөздерді дұрыс топтастырады.
• Әр сөздің қай сөз табына жататынын түсіндіреді.

2-Ойын: «Суретпен сәйкестендір»

Мақсаты:

• Сөз таптарын сурет арқылы ажыратуға дағдыландыру.
• Көрнекілік арқылы оқуға қызығушылық ояту.

Нұсқаулық:
 Мұғалім тақтаға суреттер іледі (мысалы: алма, ойнап жүрген бала, қызыл гүл). Оқушылар суретке сәйкес сөзді жазады және қай сөз табына жататынын айтады.

Мысал:

• Алма → зат есім
• Қызыл → сын есім
• Ойнады → етістік

Дескриптор:

• Суретті дұрыс атайды.
• Сөздің сөз табын дұрыс анықтайды.

3-Ойын: «Сөйлем құрастыр»

Мақсаты:

• Сөз таптарын сөйлем ішінде дұрыс қолдануды үйрету.
• Шығармашылық ойлау қабілетін дамыту.

Нұсқаулық:
 Берілген 3 сөздің (зат есім, сын есім, етістік) қатысуымен сөйлем құрастыр.

Мысал:
 Сөздер: бала, әдемі, жүгірді
 Сөйлем: «Әдемі бала жүгірді.»

Дескриптор:

• Берілген сөздермен сөйлем құрастырады.
• Сөздердің сөз табын дұрыс қолданады.

4-Ойын: «Кім жылдам?» ойыны

Мақсаты:

• Жылдам ойлау дағдыларын жетілдіру.
• Оқу процесін ойын түрінде қызықты ету.

Нұсқаулық:
 Мұғалім бір сөзді айтады, оқушы сол сөздің сөз табын тез анықтап айтуы керек.

Мысал:

• «Кітап» → зат есім
• «Күлді» → етістік
• «Жасыл» → сын есім

Дескриптор:

• Сөздің сөз табын дұрыс айтады.
• Жылдам және нақты жауап береді.

Тақырып №13. Зат есім

1-Ойын. «Суреттен тап!»

Мақсаты: оқушылардың зат есімді сурет арқылы ажырата білуін дамыту; қызығушылығын арттыру.
 Нұсқаулық: Мұғалім оқушыларға түрлі суреттер (кітап, алма, мектеп, бала) көрсетеді. Әр суреттің атауын жазу тапсырылады.
 Мысал үлгісі:

• Кітап – зат есім
• Алма – зат есім
• Ойыншық – зат есім
   Дескриптор:
• Суреттегі затты дұрыс атайды.
• Зат есім екенін ажыратады.

2-Ойын. «Жоғалған сөзді тап!»

Мақсаты: зат есімді сөйлем ішінде таба білуге үйрету, сөйлем құрастыруға ынталандыру.
 Нұсқаулық: Мұғалім сөйлемдерді оқиды, оқушылар бос орынды зат есіммен толықтырады.
 Мысал үлгісі:

• Менің ____ бар. (доп)
• Бақта әдемі ____ өсіп тұр. (гүл)
• Мектепте жаңа ____ ашылды. (сынып)
   Дескриптор:
• Сөйлем мазмұнына сәйкес зат есімді таңдайды.
• Дұрыс жазады.

3-Ойын. «Кім жылдам?»

Мақсаты: оқушылардың шапшаң ойлауын дамыту, топтық жұмысқа ынталандыру.
 Нұсқаулық: Тақтаға бірнеше сөздер жазылады (жасыл, кітап, ойнады, дәптер, әдемі, мектеп). Оқушылар тек зат есімдерді тауып, жазады.
 Мысал үлгісі:

• Кітап, дәптер, мектеп
   Дескриптор:
• Берілген сөздердің ішінен зат есімді дұрыс табады.
• Жауабын жылдам айтады.

4-Ойын. «Зат есімнен сөйлем құра»

Мақсаты: зат есімдерді сөйлем ішінде қолдануға машықтандыру, шығармашылық қабілетін арттыру.
 Нұсқаулық: Мұғалім әр оқушыға 2-3 зат есім береді, оқушы соларды қатыстырып сөйлем құрайды.
 Мысал үлгісі:

• Алма, мектеп – «Мектептің ауласында алма ағашы өсіп тұр.»
• Қалам, дәптер – «Менің жаңа қаламым мен дәптерім бар.»
   Дескриптор:
• Берілген зат есімдерді сөйлем ішінде дұрыс қолданады.
• Сөйлемді толық және дұрыс құрайды.

Тақырып №14. Сын есім

Ойын 1. «Сын есімдерді тап»

Мақсаты:

• Оқушылардың мәтіннен сын есімді табу дағдыларын дамыту.
• Сын есімнің мағынасын түсінуге бағыттау.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім тақтаға 4–5 сөйлем жазады.
2. Оқушылардан сол сөйлемнен сын есімді тауып, астын сызуды сұрайды.
3. Әр оқушы өз тапқан сөзін дауыстап оқиды.

Мысал үлгісі:

• Жасыл ағаштың жапырағы жайқалып тұр.
• Үлкен үй ауылдың шетінде орналасқан.
   (Сын есімдер: жасыл, үлкен)

Дескриптор:

• Сөйлемнен сын есімді табады.
• Сын есімнің астын сызып көрсетеді.

Ойын 2. «Суреттегі затты сипатта»

Мақсаты:

• Сын есімдерді ауызша қолдануға үйрету.
• Оқушының сөйлеу дағдысын жетілдіру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім оқушыларға сурет көрсетеді (мысық, гүл, кітап, үй).
2. Әр оқушы суреттегі затты сын есім арқылы сипаттайды (түсі, көлемі, пішіні).
3. Жауаптарын топпен бөліседі.

Мысал үлгісі:

• «Мысық – әдемі, кішкентай, сүйкімді».
• «Кітап – қалың, қызыл, жаңа».

Дескриптор:

• Суреттегі затты сипаттайды.
• Кемінде 2–3 сын есім қолданады.

Ойын 3. «Сәйкестендір»

Мақсаты:

• Сын есімдерді зат есіммен сәйкестендіруге үйрету.
• Сөздік қорын байыту.

Нұсқаулық:

1. Екі баған беріледі:
   • 1-бағанда сын есімдер.
   • 2-бағанда зат есімдер.

1. Оқушылар сызық арқылы сәйкестендіреді.

Мысал үлгісі:

Дескриптор:

• Сын есімді дұрыс зат есіммен сәйкестендіреді.
• Сөйлем құрап айтады («Тәтті алма», «Әдемі гүл»).

Ойын 4. «Жаңа сөйлем құрастыр»

Мақсаты:

• Сын есімді сөйлемде дұрыс қолдануға дағдыландыру.
• Шығармашылық қабілетін арттыру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім бірнеше сын есім жазады (қызыл, қалың, тәтті, биік).
2. Әр оқушы осы сын есімдермен жаңа сөйлем құрайды.
3. Сөйлемін сыныпта оқиды.

Мысал үлгісі:

• Қызыл гүл әдемі иіс шығарады.
• Биік ағаш көлеңке береді.

Дескриптор:

• Берілген сын есімді сөйлемде қолданады.
• Сөйлемнің мағынасын сақтайды.

Тақырып №15. Етістік

Ойын 1. «Қимылды көрсет»

Мақсаты:

• Етістікті сөйлемде дұрыс қолдануды үйрету.
• Қимыл-қозғалыс арқылы қызығушылығын арттыру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім қимылды айтады, оқушылар сол қимылды жасап көрсетеді. Кейін сол қимылға етістік ойлап, сөйлем құрайды.

Мысал үлгісі:

• Мұғалім: Секіру!
• Оқушы: Мен секіріп жүрмін.
• Мұғалім: Жүгіру!
• Оқушы: Бала мектепке жүгірді.

Дескриптор:

• Етістікті дұрыс атайды.
• Сөйлемде етістікті дұрыс қолданады.
• Қимылды сөйлеммен сәйкестендіреді.

Ойын 2. «Етістікті тап»

Мақсаты:

• Мәтіннен етістікті табуға дағдыландыру.
• Сөздік қорын байыту.

Нұсқаулық:
 Мұғалім қысқа мәтін оқиды. Оқушылар мәтіннен етістіктерді тауып, дәптерге жазады.

Мысал үлгісі:
 Мәтін: Асан бақшада ойнады. Ол алма терді, су ішті.

• Етістіктер: ойнады, терді, ішті.

Дескриптор:

• Мәтіннен етістікті табады.
• Дәптерге дұрыс жазады.
• Етістікті басқа сөздерден ажыратады.

Ойын 3. «Суретпен әңгіме»

Мақсаты:

• Етістікті сөйлем құрауда қолдануға үйрету.
• Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын дамыту.

Нұсқаулық:
 Мұғалім сурет көрсетеді (мысалы: бала кітап оқып отыр). Оқушылар сурет бойынша сөйлем құрайды.

Мысал үлгісі:
 Сурет: Бала кітап оқып отыр.

• Оқушы: Бала кітап оқып отыр.
• Оқушы: Ол күліп отыр.

Дескриптор:

• Суретке сәйкес сөйлем құрайды.
• Етістікті дұрыс қолданады.
• Сөйлемді толық айтады.

Ойын 4. «Етістікті жалғастыр»

Мақсаты:

• Шығармашылық қабілетін дамыту.
• Етістікті әртүрлі жағдайда қолдануды үйрету.

Нұсқаулық:
 Мұғалім бір сөйлемнің басын айтады. Оқушылар оны етістікпен жалғастырып, сөйлемді толық айтады.

Мысал үлгісі:

• Мұғалім: Мен бүгін...
• Оқушы: Мен бүгін мектепке бардым.
• Мұғалім: Біз кеше...
• Оқушы: Біз кеше ойнадық.

Дескриптор:

• Сөйлемді толықтырады.
• Етістікті дұрыс жалғайды.
• Өз ойын дұрыс жеткізеді.

Тақырып №16. Сөйлем

1-Ойын: «Сөйлемді толықтыр»

Мақсаты:

• Оқушылардың сөйлем құрау дағдысын жетілдіру.
• Тілдік қорын байыту.
• Шығармашылық ойлауға ынталандыру.

Нұсқаулық:

• Мұғалім тақтаға сөйлемнің басын немесе ортасын жазады.
• Оқушылар сөйлемді ойларын қоса отырып толықтырады.

Мысал:

• «Мен мектепке ...»
• «Көктемде күн ...»
• «Бүгін мен ...»

Дескриптор:

• Сөйлемді мағыналы етіп толықтырады.
• Сөйлемнің аяқталғанын білдіретін тыныс белгісін дұрыс қояды.

2-Ойын: «Сөйлемді құрастыр»

Мақсаты:

• Оқушылардың сөздерді байланыстырып сөйлем құрау дағдыларын дамыту.
• Шағын мәтін құруға ынталандыру.

Нұсқаулық:

• Мұғалім бірнеше сөз жазады.
• Оқушылар сол сөздерден сөйлем құрайды.

Мысал:
 Берілген сөздер: «бала», «ойнады», «доп».
 Оқушы: «Бала доп ойнады.»

Дескриптор:

• Берілген сөздерден сөйлем құрайды.
• Сөйлемнің мағынасын сақтайды.

3-Ойын: «Сөйлемді жалғастыр»

Мақсаты:

• Шығармашылық қабілетін арттыру.
• Ойды байланыстыра сөйлеуге баулу.

Нұсқаулық:

• Мұғалім сөйлемнің бірінші бөлігін береді.
• Оқушылар сөйлемді жалғастырады.

Мысал:

• «Күн ашық болды, ...»
• «Анасы дүкенге барды, ...»

Дескриптор:

• Сөйлемді дұрыс жалғастырады.
• Мағыналық тұтастығын сақтайды.

4-Ойын: «Сөйлемді суретпен құрастыр»

Мақсаты:

• Көрнекілік арқылы сөйлем құруға үйрету.
• Оқушылардың қызығушылығын арттыру.

Нұсқаулық:

• Мұғалім сурет көрсетеді (мысық, кітап, бала, гүл, күн).
• Оқушылар суретке қарап сөйлем құрайды.

Мысал:
 Сурет: гүл.
 Сөйлем: «Гүл әдемі өсіп тұр.»

Дескриптор:

• Суретке сәйкес сөйлем құрайды.
• Сөйлемді дұрыс бастайды және аяқтайды.

Тақырып №17. Сөйлем соңындағы тыныс белгілер

1-Ойын. «Тыныс белгісін тап»

Мақсаты: Оқушылардың сөйлем соңындағы тыныс белгілерін (нүкте, сұрақ белгісі, леп белгісі) дұрыс қою дағдыларын дамыту.
 Нұсқаулық: Мұғалім оқушыларға тыныс белгісі қойылмаған сөйлемдерді береді. Оқушы сөйлемнің мазмұнына қарай соңына тыныс белгісін қояды.
 Мысал:

1. Мен мектепке бардым (.)
2. Сен ертең келесің бе (?)
3. Ой, қандай әдемі гүл (!)

Дескриптор:

• Сөйлемнің мазмұнын түсінеді.
• Дұрыс тыныс белгісін қояды.
• Жауабын дәлелдейді.

2-Ойын. «Сөйлемді жалғастыр»

Мақсаты: Сөйлем соңындағы тыныс белгілерін сөйлем құрылымына сәйкес қолдана білу.
 Нұсқаулық: Оқушыға сөйлемнің басы беріледі. Ол сөйлемді жалғастырып, соңына тиісті тыныс белгісін қоюы тиіс.
 Мысал:

1. Бүгін күн өте жылы … (.)
2. Досыңды көргенде не дейсің … (?)
3. О, қандай қызық ойын … (!)

Дескриптор:

• Сөйлемді дұрыс жалғастырады.
• Сөйлем соңына дұрыс тыныс белгісін қояды.

3-Ойын. «Тыныс белгісін боя»

Мақсаты: Оқушылардың көрнекілік арқылы есте сақтауын арттыру, тыныс белгілерін ажырата білу.
 Нұсқаулық: Мұғалім үш түрлі түсті қарындаш береді: қызыл – нүкте, көк – сұрақ белгісі, жасыл – леп белгісі. Оқушы сөйлем соңындағы белгілерді тиісті түспен бояйды.
 Мысал:

• Асан кітап оқып отыр.
• Сен мектепке барасың ба?
• Қарашы, қандай әдемі кемпірқосақ!

Дескриптор:

• Тыныс белгілерін ажыратады.
• Түстерді дұрыс таңдайды.
• Сөйлемнің мағынасын түсінеді.

4-Ойын. «Ойын – Сөйлем конструкторы»

Мақсаты: Оқушыны шығармашылыққа баулу және сөйлемді аяқтауда тыныс белгілерін дұрыс қолдану.
 Нұсқаулық: Оқушыларға сөйлемнің бөлігі (сөз тіркестері) жазылған қағаздар беріледі. Олардан толық сөйлем құрап, соңына тыныс белгісін қою керек.
 Мысал:

• «Ауылға бардым …» (.)
• «Бүгін біз саяхатқа шығамыз …» (!)
• «Сен неге кешіктің …» (?)

Дескриптор:

• Сөздерді ретімен орналастырады.
• Сөйлемді толық құрайды.
• Соңына дұрыс тыныс белгісін қояды.

Тақырып №18. Мәтін

1-Ойын: «Сурет бойынша мәтін құрастыру»

• Мақсаты: Оқушының ой қиялын дамыту, мәтін құрастыруға қызығушылығын арттыру.
• Нұсқаулық: Оқушыларға табиғат, жануар, мектеп өмірі туралы суреттер беріледі. Әр сурет бойынша 2–3 сөйлемнен тұратын шағын мәтін құрастыру тапсырылады.
• Мысал үлгісі:
   Сурет: алма бағы.
   Мәтін: «Бағымызда көп алма өседі. Алмалар қызыл түсті. Біз оларды жинап, жейміз.»
• Дескриптор:
  • Суретке байланысты сөйлем құрайды.
  • Мәтінде байланыс сақтайды.
  • 2–3 сөйлем жазады.

2-Ойын: «Әңгіме жалғастыр»

• Мақсаты: Шығармашылық ойлауын дамытып, мәтін мазмұнын құруға ынталандыру.
• Нұсқаулық: Мұғалім бір сөйлем айтады. Оқушылар кезекпен сөйлем қосып, мәтінді жалғастырады.
• Мысал үлгісі:
   Бастапқы сөйлем: «Бүгін сыныпта қызықты оқиға болды.»
   Оқушылар жалғастырады:
   – «Мұғалім бізге жаңа кітап көрсетті.»
   – «Кітаптың ішінде түрлі суреттер болды.»
   – «Барлығымыз кітапты қызыға қарадық.»
• Дескриптор:
  • Басталған сөйлемді жалғастырады.
  • Өз ойымен мазмұнды толықтырады.
  • Әңгіме желісін сақтайды.

3-Ойын: «Адасқан сөйлемдер»

• Мақсаты: Мәтіннің құрылымын түсіндіру, сөйлемдерді ретке келтіру арқылы ойлау дағдысын дамыту.
• Нұсқаулық: Оқушыларға араласқан сөйлемдер беріледі. Сол сөйлемдерден дұрыс мәтін құрастыру қажет.
• Мысал үлгісі:
  1. Менің үйімде ит бар.
  2. Оның аты – Ақтөс.
  3. Ол өте ақылды.
  4. Кешке біз бірге ойнаймыз.
      (Оқушы сөйлемдерді дұрыс реттеп жазады).
• Дескриптор:
  • Сөйлемдерді дұрыс реттейді.
  • Байланысты мәтін құрайды.
  • Логикалық бірізділікті сақтайды.

4-Ойын: «Мәтінге ат қой»

• Мақсаты: Мәтін мазмұнын түсінуге, басты ойды табуға үйрету.
• Нұсқаулық: Мұғалім қысқа мәтін оқиды. Оқушылар мәтіннің мазмұнына сәйкес атау береді.
• Мысал үлгісі:
   Мәтін: «Асан мен Әли жазда ауылға барды. Олар атқа мінді, өзенде шомылды. Жазғы демалыс өте көңілді өтті.»
   Мүмкін болатын аттар: «Жазғы демалыс», «Ауылға саяхат»
• Дескриптор:
  • Мәтінді мұқият тыңдайды/оқиды.
  • Негізгі ойды анықтайды.
  • Мәтінге сәйкес ат қояды.

Тақырып №19. Әңгіме

Ойын 1. «Суреттен әңгіме құрастыр»

Мақсаты:

• Оқушының сөйлеу дағдысын дамыту.
• Әңгіме құруға қызығушылығын арттыру.
• Қиялын, ойлау қабілетін жетілдіру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім тақырыпқа сай сурет көрсетеді.
2. Оқушылар суретке қарап әңгіме ойлап құрайды.
3. Әңгіме 3-4 сөйлемнен тұруы керек.

Мысал:
 Суретте балалар бақшада ойнап жүр. Олар әткеншек теуіп, доп ойнауда. Барлығы көңілді.

Дескриптор:

• Суретке сәйкес сөйлемдер құрайды.
• Әңгіменің басы, ортасы, соңы бар.
• 3-4 сөйлемнен тұратын әңгіме құрады.

Ойын 2. «Әңгіме жалғастыр»

Мақсаты:

• Оқушының шығармашылық ойлауын дамыту.
• Оқуға ынтасын арттыру.
• Әңгімені байланыстырып айтуға үйрету.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім қысқа мәтінді бастайды.
2. Оқушылар кезекпен жалғастырады.
3. Әңгіме соңында толық бір оқиға шығады.

Мысал (бастама):
 «Бір күні Айжан мектепке барды. Ол сыныптастарымен кездесті…»

Оқушылар жалғастырады.

Дескриптор:

• Берілген әңгімені жалғастырады.
• Шығармашылық ой қосады.
• Оқиғаны толықтырады.

Ойын 3. «Әңгіме құру пирамидасы»

Мақсаты:

• Оқушының сөздік қорын байыту.
• Әңгіме құрылымын меңгерту.
• Ойды ретімен айтуға үйрету.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім оқушыларға кесте береді (кім? қайда? қашан? не істеді?).
2. Осы сұрақтарға жауап бере отырып әңгіме құрады.

Мысал:

• Кім? – Бала
• Қайда? – Орманда
• Қашан? – Жазда
• Не істеді? – Құстарға жем берді

Әңгіме:
 «Жазда бір бала орманға барды. Ол құстарға жем берді. Құстар балаға риза болды.»

Дескриптор:

• Сұрақтарға дұрыс жауап береді.
• Жауаптарды байланыстырып әңгіме құрайды.
• Әңгіменің құрылымын сақтайды.

Ойын 4. «Ертегі кейіпкері атынан әңгіме жаз»

Мақсаты:

• Оқушының қиялын дамыту.
• Ертегілерге деген қызығушылығын арттыру.
• Кейіпкердің көзқарасымен сөйлеуге үйрету.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім белгілі ертегі кейіпкерін атайды (мысалы, «Алдар Көсе»).
2. Оқушы кейіпкер атынан қысқа әңгіме жазады немесе айтады.

Мысал:
 «Мен – Алдар Көсе. Мен айлакермін. Адамдарға көмектесемін. Әділетсіздерді әшкерелеймін.»

Дескриптор:

• Кейіпкер атынан сөйлейді.
• 3-4 сөйлемнен тұратын ой айтады.
• Кейіпкерге сай мазмұн береді.

Тақырып №20. Мақал-мәтелдер

1-Ойын. «Жасырын сөзді тап»

Мақсаты: Оқушылардың қызығушылығын ояту, мақал-мәтелдерді толық есте сақтауға дағдыландыру.
 Нұсқаулық: Мұғалім мақалдың бір сөзін қалдырып айтады, оқушылар оны тауып толықтырады.
 Мысал:

• «Еңбек — … жемісі» (еңбек — өмір жемісі)
• «Туған жердей … жоқ» (Туған жердей жер жоқ)
   Дескриптор:
• Жетпеген сөзді дұрыс таба алады;
• Мақалды толық дұрыс айта алады;
• Тілдік норманы сақтайды.

2-Ойын. «Мақалды суретпен сәйкестендір»

Мақсаты: Оқушылардың бейнелі ойлауын дамыту, мақалдың мазмұнын түсінуге үйрету.
 Нұсқаулық: Мұғалім 3-4 сурет көрсетеді, ал оқушылар сол суретке сәйкес мақал-мәтелді таңдайды.
 Мысал:

• Сурет: Егін еккен диқан → «Еңбек түбі – береке»
• Сурет: Балалар ойнап жүр → «Дос көппен сыйлы»
   Дескриптор:
• Сурет мазмұнын дұрыс түсіндіреді;
• Мақалды суретпен сәйкестендіреді;
• Өз ойын айта алады.

3-Ойын. «Жұптық әңгіме»

Мақсаты: Оқушылардың сөйлеу дағдысын дамыту, мақалдың мәнін түсіндіруге ынталандыру.
 Нұсқаулық: Әр оқушы өз жұбына бір мақал айтады, жұбы оның мағынасын түсіндіреді.
 Мысал:

• «Оқу – инемен құдық қазғандай» (Мағынасы: оқу оңай емес, шыдамдылық пен еңбекті қажет етеді).
   Дескриптор:
• Мақалды жатқа айтады;
• Оның мағынасын түсіндіреді;
• Өз ойын қысқа әрі нақты жеткізеді.

4-Ойын. «Өз мақалыңды құрастыр»

Мақсаты: Шығармашылық ойлау қабілетін дамыту, сөздік қорын байыту.
 Нұсқаулық: Мұғалім белгілі бір сөздерді береді, оқушылар сол сөздерден мақал құрастырады.
 Сөздер: еңбек, достық, білім, ана.
 Мысал:

• «Білімдіге дүние жарық»
• «Досы көпті жау алмайды»
   Дескриптор:
• Берілген сөздерге сай мақал құрастырады;
• Шығармашылық танытады;
• Топ алдында ойын еркін айтады.

Тақырып №21. Жұмбақтар

Ойын 1. «Жұмбақ шешу ойыны»

Мақсаты:

• Оқушылардың қызығушылығын арттыру.
• Тіл байлығын дамыту, ойлау қабілетін жетілдіру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім тақтаға немесе қағазға 2-3 жұмбақ жазады. Оқушылар оларды дауыстап оқып, жауабын табады. Әр бала өз ойын айтады.

Мысал:

• Қанаты жоқ, ұшады,
   Аяғы жоқ, қашады. (Жел)

Дескриптор:

• Жұмбақты дұрыс оқиды.
• Жауапты табуға тырысады.
• Өз ойын толық жеткізеді.

Ойын 2. «Жұмбақты суретпен шеш»

Мақсаты:

• Қиялын дамыту.
• Сурет пен сөзді байланыстыру арқылы оқу мотивациясын күшейту.

Нұсқаулық:
 Мұғалім әртүрлі заттардың суреттерін көрсетеді. Балаларға жұмбақты оқып береді. Жауабын суретпен сәйкестендіреді.

Мысал:

• Суға салсаң батпайды,
   Отқа салсаң жанбайды. (Мұз)

Дескриптор:

• Жұмбақ мазмұнын түсінеді.
• Суретті дұрыс таңдайды.
• Сөздік қорын қолдана алады.

Ойын 3. «Өзімнен жұмбақ»

Мақсаты:

• Шығармашылық қабілетін арттыру.
• Өз ойын еркін жеткізуге үйрету.

Нұсқаулық:
 Оқушы өзі таныс затқа немесе жануарға арнап қысқа жұмбақ құрайды. Жұпта немесе топта айтады.

Мысал:

• Дөңгелекпін, жарысамын,
   Жол үстінде ағамын. (Доп)

Дескриптор:

• Жұмбақ құрастырады.
• Қысқа әрі түсінікті ой айтады.
• Сынып алдында еркін сөйлейді.

Ойын 4. «Жұмбақ эстафетасы»

Мақсаты:

• Топтық жұмыс дағдыларын қалыптастыру.
• Белсенділік пен ынтымақтастыққа тәрбиелеу.

Нұсқаулық:
 Сынып екі топқа бөлінеді. Бірінші топ жұмбақ айтады, екінші топ жауабын табады. Кейін рөлдер ауысады.

Мысал:

• Төсегінде жатады,
   Жел соқса ән салады. (Жапырақ)

Дескриптор:

• Топта белсенді қатысады.
• Жауапты дұрыс табады.
• Өзгенің пікірін тыңдайды.

Тақырып №22. Өлең

1-Ойын. «Өлеңді жалғастыр»

Мақсаты:

• Оқушылардың шығармашылық ойлау қабілетін дамыту.
• Өлең жолдарын мәнерлеп оқуға үйрету.
• Оқуға деген қызығушылығын арттыру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім дайын өлеңнің бірінші шумағын оқиды. Оқушылар өлеңді өз қиялына қарай жалғастырады.

Мысал үлгісі:

• Мұғалім:
   «Көктем келді күлімдеп,
   Күннің көзі нұр төкпек...»
• Оқушы жалғасы:
   «Алаң толы құстар ән,
   Балалар да ойнайды сән.»

Дескриптор:

• Өлеңді жалғастырады.
• Қиялын қолданады.
• Мәнерлеп оқиды.

2-Ойын. «Қай өлең жолы?»

Мақсаты:

• Өлең жолдарын есте сақтап, дұрыс сәйкестендіруге үйрету.
• Оқушылардың есте сақтау қабілетін дамыту.

Нұсқаулық:
 Мұғалім өлеңнің бірінші жолын айтады. Оқушылар екінші жолын тауып айтуы керек.

Мысал үлгісі:

• Мұғалім: «Туған жерім – алтын бесігім...»
• Оқушы: «Саған деген махаббатым мәңгілік.»

Дескриптор:

• Өлең жолдарын сәйкестендіреді.
• Дұрыс есте сақтап айтады.
• Тақырыпқа сай жауап береді.

3-Ойын. «Суреттен өлең құрастыр»

Мақсаты:

• Балалардың қиялын, сөздік қорын байыту.
• Өлеңді өз бетімен құрастыруға ынталандыру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім табиғат, жануар, мереке немесе мектеп суретін көрсетеді. Оқушылар сол суретке 2–4 жолдан тұратын шағын өлең құрайды.

Мысал үлгісі:
 (Сурет: Көктемдегі гүлдер)
 «Қызыл гүлдер құлпырып,
 Жер бетінде жайқалды.
 Көктем келіп жайнатып,
 Жүрегімізді шаттанды.»

Дескриптор:

• Суретке сәйкес сөздер қолданады.
• Өлең құрайды (2–4 жол).
• Қиял мен шығармашылық танытады.

4-Ойын. «Өлеңді әуенмен айту»

Мақсаты:

• Өлеңді мәнерлеп оқуға, музыка ырғағымен айтуға үйрету.
• Оқушылардың қызығушылығын арттыру.

Нұсқаулық:
 Өлең жолдары жеңіл әуенге салынып айтылады. Оқушылар топпен бірге жатқа айтады.

Мысал үлгісі:
 (Өлең: «Көктем келді күлімдеп»)
 Оқушылар әуен қосып, хор болып айтады.

Дескриптор:

• Өлеңді жатқа айтады.
• Әуен ырғағын сақтайды.
• Топпен бірге жұмыс істейді.

Тақырып №23. Хат

1-тапсырма. «Достық хаты»

Мақсаты:

• Оқушыны достық қарым-қатынасқа тәрбиелеу.
• Хат жазудың қарапайым құрылымын меңгерту.

Нұсқаулық:

1. Оқушыларға «Досыңа хат жаз» деген тапсырма беріледі.
2. Хатта амандасу, сәлем жолдау, тілек айту керек.
3. Қысқа сөйлемдер қолдануға рұқсат.

Мысал үлгісі:
 «Сәлем, Әли! Қалың қалай? Мен сенің ойыншық машинаңды көрдім, маған қатты ұнады. Сенің үйіңе қонаққа барғым келеді. Сәлеммен, Айдос.»

Дескриптор:

• Хаттың басын амандасумен бастайды.
• Досына тілек білдіреді.
• Хатты сәлеммен аяқтайды.

2-тапсырма. «Сиқырлы хат қорабы»

Мақсаты:

• Оқушының қызығушылығын арттыру.
• Қиялын дамыту.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім конверттердің ішіне тапсырмалар жасырады (сұрақ, сурет, жұмбақ).
2. Әр оқушы бір конверт таңдап алады.
3. Сол тапсырмаға қысқаша жауап жазып, хат түрінде қайтарады.

Мысал үлгісі (сурет – алма):
 «Сәлем! Мен суреттен алманы көрдім. Ол қызыл әрі тәтті. Маған алма жеу ұнайды.»

Дескриптор:

• Конверттегі тапсырмаға сәйкес жауап береді.
• Жауабын хат түрінде жазады.
• Қысқа, түсінікті сөйлемдер қолданады.

3-тапсырма. «Әріптеске хат»

Мақсаты:

• Оқушының ынтымақтастық қабілетін арттыру.
• Жазылым дағдысын дамыту.

Нұсқаулық:

1. Сынып екіге бөлінеді.
2. Бірінші топ «Сәлем хат» жазады, екінші топ оған «Жауап хат» жазады.
3. Хаттар сыныпта оқылады.

Мысал үлгісі:
 1-топ: «Сәлем, достар! Бүгін сабақ қызық болды. Біз бірге ойын ойнадық.»
 2-топ: «Сәлем! Бізге де сабақ ұнады. Келесі жолы бірге сурет салайық.»

Дескриптор:

• Жауап хатта алдыңғы хатқа сілтеме жасайды.
• Өз ойын қарапайым сөйлемдермен жеткізеді.
• Дұрыс аяқтайды.

4-тапсырма. «Болашаққа хат»

Мақсаты:

• Оқушыны арманға жетелеу.
• Жазылым арқылы өз ойын еркін білдіру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім: «Өзіңнің болашақтағы өміріңе хат жаз» деп тапсырма береді.
2. Оқушы болашақтағы арманын, мамандығын, қалаған ісін жазады.
3. Хатты арнайы қорапқа салады (кейін қайтып оқуға болады).

Мысал үлгісі:
 «Сәлем, болашақтағы Айгерім! Сен мектепті бітірдің бе? Мен дәрігер болғым келеді. Көп адамдарға көмектесемін деп армандаймын.»

Дескриптор:

• Болашақтағы өзіне арнап жазады.
• Арманын немесе мақсатын көрсетеді.
• Хатты дұрыс рәсімдейді.

Тақырып №24. Күнделік

1-Ойын: «Менің күнім»

Мақсаты:

• Оқушыны күнделікті өмірін жазбаша сипаттауға үйрету.
• Жеке тәжірибеден жазу арқылы қызығушылығын арттыру.

Нұсқаулық:

• Бүгінгі күніңді еске түсіріп, күнделікке 2-3 сөйлем жаз.
• «Таңертең...», «Күндіз...», «Кешке...» деген сөздермен бастауға болады.

Мысал үлгісі:

• «Таңертең мектепке бардым. Күндіз қазақ тілі сабағын оқыдым. Кешке үйде анама көмектестім.»

Дескриптор:

• Өз күнін сипаттайды.
• 2-3 сөйлем жазады.
• Уақытты дұрыс қолданады (таңертең, күндіз, кешке).

2-Ойын: «Күнделік безендіру»

Мақсаты:

• Жазуға деген қызығушылықты арттыру.
• Күнделікті көркемдікпен толтыруға ынталандыру.

Нұсқаулық:

• Күнделігіңнің бетіне сурет немесе стикер салып, соған сәйкес сөйлем жаз.
• Суретке қарап, «Менің көңіл-күйім...» деп бастайсың.

Мысал үлгісі:
 (Смайлик суреті) «Менің көңіл-күйім көтеріңкі болды, себебі достарыммен ойнадым.»

Дескриптор:

• Суретке сәйкес сөйлем жазады.
• Көңіл-күйін сипаттайды.
• Күнделікті безендіреді.

3-Ойын: «Құпия досқа хат»

Мақсаты:

• Жазылым дағдысын дамыту.
• Оқушыны ынталандырып, шығармашылыққа баулу.

Нұсқаулық:

• Күнделігіңе «құпия досыңа» қысқа хат жаз.
• Хатта сенің бүгінгі ең қызықты сәтің туралы айт.

Мысал үлгісі:
 «Сәлем, құпия дос! Бүгін мен футбол ойнадым. Өте көңілді болды!»

Дескриптор:

• Хат түрінде жазады.
• Қызықты сәтін көрсетеді.
• Қысқа әрі түсінікті сөйлем құрайды.

4-Ойын: «Болашақтағы арманым»

Мақсаты:

• Оқушыны арманын сөзбен жеткізуге үйрету.
• Жеке дамуға мотивация беру.

Нұсқаулық:

• Күнделікке «Менің арманым...» деп бастап 2 сөйлем жаз.
• Қиялыңды еркін жеткіз.

Мысал үлгісі:
 «Менің арманым – дәрігер болу. Адамдарға көмектескім келеді.»

Дескриптор:

• Арманын жазады.
• 2 сөйлем құрайды.
• Қиял-арманы түсінікті жеткізіледі.

Тақырып №25. Ереже қайталау

Ойын 1. «Ережені жалғастыр»

Мақсаты:

• Оқушылардың есте сақтау дағдыларын дамыту.
• Алған білімін еске түсіру арқылы мотивациясын арттыру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім сөйлемді бастап айтады, оқушы жалғастырады.

Мысал үлгісі:

• Мұғалім: «Сөйлемнің бірінші сөзі…»
• Оқушы: «… әрқашан бас әріптен басталады».

Дескриптор:

• Ережені дұрыс әрі толық айтады.
• Қысқа әрі нақты жауап береді.

Ойын 2. «Сиқырлы қорапша»

Мақсаты:

• Қайталауды қызықты ету, мотивациясын көтеру.
• Оқушылардың ережені мысал арқылы дәлелдеу дағдыларын қалыптастыру.

Нұсқаулық:
 Қораптан карточка алады. Карточкада ережеге қатысты тапсырма жазылған.

Мысал үлгісі:

• Карточкада: «Сөйлем соңына қандай тыныс белгілері қойылады? Мысал жаз».
• Оқушы: «Нүкте, сұрақ белгісі, леп белгісі. Мысалы: Бүгін күн жылы. Сен сабаққа келдің бе? Қандай әдемі гүл!»

Дескриптор:

• Сұраққа толық жауап береді.
• Мысал келтіреді.

Ойын 3. «Ережені суретпен айт»

Мақсаты:

• Оқушылардың ойлау қабілетін арттыру.
• Көрнекілік арқылы ережені түсіндіру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім сурет көрсетеді, оқушы соған байланысты ережені айтады.

Мысал үлгісі:

• Суретте: дәптерге сөйлем жазып отырған бала.
• Оқушы: «Сөйлемнің соңына тыныс белгісі қойылады».

Дескриптор:

• Сурет мазмұнын дұрыс байланыстырады.
• Қажетті ережені табады.

Ойын 4. «Ережені тап» ойыны

Мақсаты:

• Оқушылардың логикалық ойлау қабілетін дамыту.
• Топпен жұмыс жасау арқылы ынтымақтастықты күшейту.

Нұсқаулық:
 Мұғалім сөйлемдер береді. Балалар сол сөйлемдерге сәйкес ережені табады.

Мысал үлгісі:

1. «Менің әкем дәрігер.»
2. «Қар жауды!»
3. «Сен кітап оқыдың ба?»

Оқушы:

• 1-сөйлемге: «Сөйлемнің соңына нүкте қойылады».
• 2-сөйлемге: «Сөйлемнің соңына леп белгісі қойылады».
• 3-сөйлемге: «Сөйлемнің соңына сұрақ белгісі қойылады».

Дескриптор:

• Сөйлем түрін дұрыс анықтайды.
• Ережені дәл қолданады.

Тақырып №26. Топтық жұмыс

1-Ойын. «Сөзді табайық»

• Мақсаты: Оқушылардың бірлесіп ойлауын, сөздік қорын және ынтымақтастығын дамыту.
• Нұсқаулық: Мұғалім тақтаға бірнеше сурет іледі. Топ мүшелері суретке қатысты сөздерді бірге тауып, жазып шығады.
• Мысал үлгісі:
   Сурет – «алма» → топ мүшелері бірге «алма, қызыл, тәтті, жеміс» деп жазады.
• Дескриптор:
  • Суретке қатысты кемінде 3 сөз табады.
  • Топпен бірлесіп жұмыс жасайды.
  • Өз ойын дұрыс айтады.

2-Ойын. «Әңгіме құрастыр»

• Мақсаты: Топта сөйлеу, бірін-бірі тыңдау және шығармашылық қабілетін дамыту.
• Нұсқаулық: Әр топқа 3–4 сөз беріледі. Топ сол сөздермен қысқа әңгіме құрайды.
• Мысал үлгісі:
   Берілген сөздер: «құс, ұя, балапан»
   Әңгіме: «Құс ұя салды. Ұяда балапан бар.»
• Дескриптор:
  • Берілген сөздерді қолданады.
  • Әңгімені топпен бірігіп құрайды.
  • Ойын толық жеткізеді.

3-Ойын. «Жұмбақ шешейік»

• Мақсаты: Оқушылардың логикалық ойлауын және топпен пікірлесу дағдысын қалыптастыру.
• Нұсқаулық: Мұғалім жұмбақ оқиды. Топ мүшелері ақылдасып, жауабын айтады.
• Мысал үлгісі:
   Көктемде жерге кіреді,
   Күзде нан болып шығады.
   Жауап: Бидай
• Дескриптор:
  • Жұмбақты тыңдайды.
  • Топпен ақылдасып шешім табады.
  • Дұрыс жауабын айтады.

4-Ойын. «Сөйлемді жалғастыр»

• Мақсаты: Сөйлем құрастыруға үйрету және ынтымақтастықта шығармашылық ойлауды дамыту.
• Нұсқаулық: Мұғалім сөйлемнің басын айтады. Әр топ жалғасын құрастырады.
• Мысал үлгісі:
   Мұғалім: «Менің досым...»
   Топ: «Менің досым адал, ол маған әрқашан көмектеседі.»
• Дескриптор:
  • Сөйлемді дұрыс жалғастырады.
  • Топпен келісе отырып ой қосады.
  • Сөздерді дұрыс байланыстырады.

Тақырып №27. Жұптық жұмыс

1-Ойын: «Сұрақ–жауап көпірі»

Мақсаты:

• Оқушылардың жұппен қарым-қатынасын дамыту.
• Сұрақ қою және қысқа жауап беруді үйрету.

Нұсқаулық:

1. Әр оқушыға суреті бар карточка беріледі (жануарлар, заттар, жемістер).
2. Бір оқушы сұрақ қояды: «Бұл не?», «Ол не істейді?»
3. Жұбы жауап береді: «Бұл – қоян. Ол секіреді».

Мысал үлгісі:
 – Бұл не?
 – Бұл – алма.
 – Ол қандай?
 – Ол қызыл.

Дескриптор:

• Сұрақ қоя алады.
• Жауап бере алады.
• Жұппен жұмысқа белсенді қатысады.

2-Ойын: «Сөйлемді толықтыр»

Мақсаты:

• Оқушылардың сөздік қорын байыту.
• Ойды жалғастыру қабілетін дамыту.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім сөйлемнің басын айтады.
2. Оқушының жұбы сөйлемді жалғастырады.
3. Рөлдер ауысып отырады.

Мысал үлгісі:
 – Менің атым... (жұбы толықтырады: «Айдана»)
 – Мен жақсы көремін... («ойнауды»)
 – Мен мектепке... («барамын»).

Дескриптор:

• Сөйлемді дұрыс толықтырады.
• Жаңа сөз қолдана алады.
• Жұбын мұқият тыңдайды.

3-Ойын: «Құпия сурет»

Мақсаты:

• Тыңдалым және сөйлеу дағдысын жетілдіру.
• Өз ойын нақты жеткізуге баулу.

Нұсқаулық:

1. Бір оқушы суретті көреді (күн, кітап, гүл).
2. Ол суретті сипаттайды: «Бұл дөңгелек, сары. Ол аспанда».
3. Жұбы оны табады: «Бұл – күн!»

Мысал үлгісі:
 – Бұл тәтті, қызыл. Оны жейміз.
 – Бұл – алма!

Дескриптор:

• Суретті дұрыс сипаттайды.
• Сипаттаудан дұрыс жауап таба алады.
• Сөйлемді толық айта алады.

4-Ойын: «Жартылай әңгіме»

Мақсаты:

• Оқушылардың шығармашылық қиялын дамыту.
• Жұппен бірлесіп әңгіме құрастыруға үйрету.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім сөйлем бастайды: «Бір күні бала орманға барды...»
2. Бірінші оқушы жалғастырады: «Ол жерде...»
3. Жұбы сөйлемді аяқтайды.
4. Әңгіме соңына дейін бірге жалғасады.

Мысал үлгісі:
 – Бір күні бала орманға барды.
 – Ол жерде әдемі гүлдерді көрді.
 – Ол гүлдерді жинап, анасына сыйлады.

Дескриптор:

• Әңгімеге жаңа ой қосады.
• Сөйлемді дұрыс жалғастырады.
• Шығармашылық белсенділік танытады.

Тақырып №28. Ойын тапсырмалары

1-тапсырма. «Сиқырлы сөздер» ойыны

Мақсаты:

• Оқушылардың сөздік қорын молайту.
• Жаңа сөздерді есте сақтауға ынталандыру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім тақтаға 5–6 сөз жазады. 1 минут ішінде оқушылар сөздерді жаттап алады. Содан кейін сөздер жабылып қалады. Оқушылар дәптерлеріне есінде қалған сөздерді жазады.

Мысал үлгісі:
 Сөздер: қоян, гүл, орман, мектеп, кітап.

Дескриптор:

• Есте сақтап, сөздерді дұрыс жазды – 1 балл.
• Сөздерді дұрыс жазылуын сақтады – 1 балл.

2-тапсырма. «Кім жылдам?» ойыны

Мақсаты:

• Оқушылардың шапшаң ойлау қабілетін дамыту.
• Сөздер арасындағы байланысты табуға үйрету.

Нұсқаулық:
 Мұғалім бір сөз айтады. Оқушы сол сөзге байланысты жаңа сөз айтуы керек. Әр оқушы тізбек бойынша жауап береді.

Мысал үлгісі:
 Мұғалім: «Орман»
 Оқушы 1: «Ағаш»
 Оқушы 2: «Жапырақ»
 Оқушы 3: «Құстар» …

Дескриптор:

• Сөздерді дұрыс және мағыналы байланыстырды – 1 балл.
• Ойынға белсенді қатысты – 1 балл.

3-тапсырма. «Жасырын сурет» ойыны

Мақсаты:

• Оқушылардың қиялын дамыту.
• Суретке қарап әңгіме құруға ынталандыру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім тақтаға бір суретті жартылай ғана көрсетеді. Оқушылар суретте не бейнеленгенін табуға тырысады. Тапқан соң, сол сурет туралы 2 сөйлем құрастырады.

Мысал үлгісі:
 Суретте: мысықтың құйрығы көрсетілген.
 Оқушы: «Бұл мысық. Мысық сүт ішеді.»

Дескриптор:

• Суретті дұрыс тапты – 1 балл.
• 2 сөйлем құрастырды – 1 балл.

4-тапсырма. «Сөздерден сөйлем құрастыр» ойыны

Мақсаты:

• Оқушыны сөздерді дұрыс реттеуге үйрету.
• Сөйлем құрау дағдысын жетілдіру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім аралас сөздерді береді. Оқушылар оларды дұрыс ретпен қойып, сөйлем құрастырады.

Мысал үлгісі:
 Сөздер: ойнайды, балалар, аулада.
 Дұрыс сөйлем: «Балалар аулада ойнайды.»

Дескриптор:

• Сөздерді дұрыс ретке қойды – 1 балл.
• Сөйлемді дұрыс жазды – 1 балл.

Тақырып №29. Суретпен жұмыс

Ойын 1. «Суретке ат қой»

Мақсаты:

• Оқушылардың шығармашылық қиялын дамыту.
• Сурет бойынша сөздік қорын кеңейту.
• Оқу мен жазуға қызығушылығын арттыру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім тақтаға немесе дәптерге сурет көрсетеді (мысалы, ормандағы аңдар, мектептегі сынып). Оқушылар суретке ат қояды.

Мысал:
 Сурет: балалар саябақта ойнап жүр.
 Мүмкін атаулар: «Көңілді балалар», «Саябақтағы ойын», «Достық күні».

Дескриптор:

• Суретке байланысты кемінде бір атау ұсынады.
• Өз ойын қысқаша түсіндіреді.
• Шығармашылық көзқарас көрсетеді.

Ойын 2. «Суреттегі сұрақ-жауап»

Мақсаты:

• Диалогтық сөйлеу дағдысын дамыту.
• Сұрақ қою және жауап беруді үйрету.
• Өзара қарым-қатынасты жетілдіру.

Нұсқаулық:
 Сурет көрсетіледі. Оқушылар жұппен жұмыс істейді: біреуі сұрақ қояды, екіншісі жауап береді.

Мысал:
 Сурет: сыныптағы балалар.
 – Балалар не істеп жатыр?
 – Олар сурет салып жатыр.
 – Қайда отыр?
 – Сыныпта отыр.

Дескриптор:

• Суретке байланысты сұрақ құрастырады.
• Сұраққа дұрыс жауап береді.
• Диалогқа белсенді қатысады.

Ойын 3. «Суреттен әңгіме құрастыр»

Мақсаты:

• Сөйлем құрау және байланыстырып айту дағдыларын қалыптастыру.
• Әңгімелеу арқылы шығармашылық ойлауын жетілдіру.
• Сөздік қорын молайту.

Нұсқаулық:
 Берілген сурет бойынша қысқа әңгіме құрастыр. Әңгімені 2–3 сөйлемнен бастауға болады.

Мысал:
 Сурет: ауылдағы үй жанында ойнап жүрген балалар.
 «Бүгін күн жылы болды. Балалар аулада ойнады. Олар қуыршақ пен доппен ойнады.»

Дескриптор:

• Суретке сәйкес сөйлемдер құрайды.
• Сөйлемдерді бір-бірімен байланыстырады.
• Әңгімені түсінікті жеткізеді.

Ойын 4. «Суретті тап»

Мақсаты:

• Назарын шоғырландыруды дамыту.
• Сөз бен суретті сәйкестендіру.
• Оқу әрекетіне қызығушылықты күшейту.

Нұсқаулық:
 Мұғалім бірнеше сурет ұсынады. Оқушыларға тапсырма: мұғалім айтқан сөзге сәйкес суретті табу.

Мысал:
 Мұғалім: «Алма».
 Оқушы: алма суретін көрсетеді.
 Мұғалім: «Мектеп».
 Оқушы: мектеп суретін көрсетеді.

Дескриптор:

• Берілген сөзді дұрыс түсінеді.
• Сәйкес суретті таңдайды.
• Жауабын уақытында айтады.

Тақырып №30. Диктант

1-тапсырма. «Суретті диктант»

Мақсаты: Оқушылардың есте сақтау қабілетін дамыту, сөздік қорын кеңейту, қызығушылығын арттыру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім тақтаға табиғат көрінісінің суретін көрсетеді.
2. Оқушылар сурет бойынша 3-4 сөйлем құрайды.
3. Мұғалім сөйлемдерді дауыстап оқиды, оқушылар дәптерлеріне жазып отырады.

Мысал үлгісі:
 Суретте әдемі бақ бар. Бақта түрлі гүлдер өсіп тұр. Балалар ойнап жүр.

Дескриптор:

• Сөйлемді дұрыс жазады.
• Сөздердің орфографиялық ережесін сақтайды.
• Сурет мазмұнын ашады.

2-тапсырма. «Жоғалған сөз диктанты»

Мақсаты: Оқушылардың ойлау қабілетін, сөзді дұрыс таңдауға ынтасын дамыту.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім сөйлемді оқиды, бірақ бір сөзін қалдырып кетеді.
2. Оқушылар сөйлемді толықтырып, дәптерге жазуы тиіс.

Мысал үлгісі:

• Менің ________ бар. (досым)
• Әжем тәтті ______ пісірді. (бауырсақ)
• Көктемде қар ______. (ериді)

Дескриптор:

• Жоғалған сөзді дұрыс жазады.
• Сөйлемді мағынасына сай толықтырады.
• Диктантты қатесіз жазады.

3-тапсырма. «Қате түзету диктанты»

Мақсаты: Оқушылардың зейінін арттыру, орфографиялық қателерді таба білуге үйрету.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім қателері бар сөйлемді оқиды.
2. Оқушылар қателерді түзетіп, дұрыс нұсқасын дәптерге жазады.

Мысал үлгісі:

• Бала бақта ойнап жур. → Бала бақта ойнап жүр.
• Көктемде гулдер ашылды. → Көктемде гүлдер ашылды.

Дескриптор:

• Қате сөзді табады.
• Дұрыс нұсқасын жазады.
• Сөйлемді қатесіз көшіреді.

4-тапсырма. «Шығармашылық диктант»

Мақсаты: Оқушылардың шығармашылық ойлауын дамыту, қызығушылығын арттыру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім қысқа мәтінді оқиды.
2. Оқушылар мәтінді тыңдап жазады.
3. Соңында мәтінге өздері бір сөйлем қосып жазады.

Мысал үлгісі:
 Мәтін: «Жазда күн ыстық болады. Балалар көлге барып шомылады.»
 Оқушының жалғасы: «Мен де жазда суға жүзгенді ұнатамын.»

Дескриптор:

• Мәтінді тыңдап жазады.
• Қосымша сөйлем құрайды.
• Жазу сауаттылығын сақтайды.

Тақырып №31. Шығарма

1-Ойын: «Сурет бойынша шығарма»

Мақсаты:

• Оқушылардың қиялын дамыту.
• Сурет мазмұнын байланыстыра отырып, ойды жазбаша жеткізе білуге үйрету.
• Шығармашылық қабілетін арттыру.

Нұсқаулық:
 Мұғалім тақтаға сурет іледі (мысалы: орман, ойын алаңы, жануарлар, Наурыз мерекесі). Оқушылар суретті мұқият қарап, оған сәйкес 3–4 сөйлемнен тұратын шағын шығарма жазады.

Мысал:
 «Бүгін орманда серуендедім. Құстар сайрады. Күн шуақты болды. Табиғатты қорғау керек екенін түсіндім.»

Дескриптор:

• Сурет мазмұнын түсінеді.
• 3–4 сөйлем жазады.
• Шығармасын байланыстырылған мәтін түрінде ұсынады.

2-Ойын: «Әңгімені жалғастыр»

Мақсаты:

• Ойды жалғастырып жазуға үйрету.
• Сюжеттік ойлау қабілетін дамыту.
• Оқуға қызығушылығын ояту.

Нұсқаулық:
 Мұғалім сөйлем бастамасын береді. Оқушылар оны өз ойынша жалғастырып, қысқа шығарма құрайды.

Сөйлем бастамасы мысалдары:

• «Мен мектепке бардым да, ...»
• «Бір күні әжем маған қызық ертегі айтып берді, ...»
• «Досым екеуміз саябақта ойнап жүрдік, кенеттен ...»

Мысал:
 «Мен мектепке бардым да, кітапханаға кірдім. Онда көп кітап бар екен. Маған ертегілер ұнады.»

Дескриптор:

• Сөйлемді жалғастырады.
• Оқиғаны қисынды аяқтайды.
• Жазу барысында ой жүйелілігін сақтайды.

3-Ойын: «Өз өмірімнен»

Мақсаты:

• Оқушылардың жеке тәжірибесін жазуға үйрету.
• Шынайы оқиғаға сүйеніп жазу дағдысын қалыптастыру.
• Өзіндік ой айтуға ынталандыру.

Нұсқаулық:
 Оқушыларға «Менің сүйікті күнім», «Менің досым», «Менің үйім» сияқты тақырыптар ұсынылады. Әр оқушы 3–5 сөйлемнен тұратын шағын шығарма жазады.

Мысал:
 «Менің сүйікті күнім – жексенбі. Бұл күні отбасымызбен бірге серуенге шығамыз. Әкем бізге тәттілер алып береді.»

Дескриптор:

• Өмірінен алған дерекпен жазады.
• Шығармасы 3–5 сөйлемнен тұрады.
• Жазуда негізгі ойды жеткізеді.

4-Ойын: «Мақалдан ой түй»

Мақсаты:

• Халық даналығын түсіне білуге үйрету.
• Мақалдың мәнін шығармашылықпен жеткізуге баулу.
• Құндылықтарға тәрбиелеу.

Нұсқаулық:
 Мұғалім бір мақал айтады. Оқушылар сол мақалдың мәнін шағын шығармада ашады.

Мақал мысалдары:

• «Еңбек етсең – емерсің.»
• «Доссыз өмір – тұзсыз ас.»
• «Туған жердей жер болмас.»

Мысал:
 «Менің досым бар. Біз бірге ойнаймыз. Мақалда айтқандай, доссыз адам жалғыз болады. Достық – үлкен байлық.»

Дескриптор:

• Мақалды түсінеді.
• Өз ойымен 3–4 сөйлем жазады.
• Шығармасында мақалдың идеясын ашады.

Тақырып №32. Тіл мәдениеті

1-тапсырма. «Суретті диктант»

Мақсаты: Оқушылардың есте сақтау қабілетін дамыту, сөздік қорын кеңейту, қызығушылығын арттыру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім тақтаға табиғат көрінісінің суретін көрсетеді.
2. Оқушылар сурет бойынша 3-4 сөйлем құрайды.
3. Мұғалім сөйлемдерді дауыстап оқиды, оқушылар дәптерлеріне жазып отырады.

Мысал үлгісі:
 Суретте әдемі бақ бар. Бақта түрлі гүлдер өсіп тұр. Балалар ойнап жүр.

Дескриптор:

• Сөйлемді дұрыс жазады.
• Сөздердің орфографиялық ережесін сақтайды.
• Сурет мазмұнын ашады.

2-тапсырма. «Жоғалған сөз диктанты»

Мақсаты: Оқушылардың ойлау қабілетін, сөзді дұрыс таңдауға ынтасын дамыту.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім сөйлемді оқиды, бірақ бір сөзін қалдырып кетеді.
2. Оқушылар сөйлемді толықтырып, дәптерге жазуы тиіс.

Мысал үлгісі:

• Менің ________ бар. (досым)
• Әжем тәтті ______ пісірді. (бауырсақ)
• Көктемде қар ______. (ериді)

Дескриптор:

• Жоғалған сөзді дұрыс жазады.
• Сөйлемді мағынасына сай толықтырады.
• Диктантты қатесіз жазады.

3-тапсырма. «Қате түзету диктанты»

Мақсаты: Оқушылардың зейінін арттыру, орфографиялық қателерді таба білуге үйрету.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім қателері бар сөйлемді оқиды.
2. Оқушылар қателерді түзетіп, дұрыс нұсқасын дәптерге жазады.

Мысал үлгісі:

• Бала бақта ойнап жур. → Бала бақта ойнап жүр.
• Көктемде гулдер ашылды. → Көктемде гүлдер ашылды.

Дескриптор:

• Қате сөзді табады.
• Дұрыс нұсқасын жазады.
• Сөйлемді қатесіз көшіреді.

4-тапсырма. «Шығармашылық диктант»

Мақсаты: Оқушылардың шығармашылық ойлауын дамыту, қызығушылығын арттыру.

Нұсқаулық:

1. Мұғалім қысқа мәтінді оқиды.
2. Оқушылар мәтінді тыңдап жазады.
3. Соңында мәтінге өздері бір сөйлем қосып жазады.

Мысал үлгісі:
 Мәтін: «Жазда күн ыстық болады. Балалар көлге барып шомылады.»
 Оқушының жалғасы: «Мен де жазда суға жүзгенді ұнатамын.»

Дескриптор:

• Мәтінді тыңдап жазады.
• Қосымша сөйлем құрайды.
• Жазу сауаттылығын сақтайды.

Тақырып №33. Қорытынды қайталау

Ойын 1. «Менің жетістігім»

Мақсаты:

• Оқушының оқу барысында меңгерген білімін еске түсіру.
• Оқушының өзін-өзі бағалау қабілетін дамыту.
• Мотивациясын арттыруға жағдай жасау.

Нұсқаулық:

• Мұғалім оқушыларға «Мен не үйрендім?» атты парақша таратады.
• Әр оқушы 3 сөйлеммен өз жетістігін жазады.
• Жұпта бір-бірімен бөліседі.

Мысал үлгісі:

1. Мен қазақ тілінде сөйлем құрауды үйрендім.
2. Мен мәтіннен негізгі ойды таба аламын.
3. Маған мақал-мәтелдер жаттау ұнайды.

Дескриптор:

• Жетістігін 2–3 сөйлеммен жазады.
• Өз ойын толық жеткізеді.
• Жұпта бөліседі.

Ойын 2. «Бақытты жұлдыздар»

Мақсаты:

• Сабақта өткен тақырыптарды қайталау.
• Қызығушылық пен ынталандыруды арттыру.
• Бір-біріне қолдау көрсету.

Нұсқаулық:

• Қағаздан жұлдыздар қиып, артына сұрақтар жазылады (мысалы: «Дауысты дыбыстарды ата», «Сөйлем дегеніміз не?», «Мақалды жалғастыр»).
• Оқушы бір жұлдыз таңдап, сұраққа жауап береді.
• Жауап дұрыс болса, жұлдызын дәптеріне жабыстырады.

Мысал үлгісі:
 Сұрақ: «Дауысты дыбыстар нешеге бөлінеді?»
 Жауап: «Жуан және жіңішке болып бөлінеді.»

Дескриптор:

• Жұлдызды таңдайды.
• Сұраққа дұрыс жауап береді.
• Жауабын анық жеткізеді.

Ойын 3. «Шапалақпен бағалау»

Мақсаты:

• Бір-бірін қолдау мәдениетін қалыптастыру.
• Сыныпта белсенділік пен ынтымақтастықты дамыту.
• Мотивацияны ойын арқылы күшейту.

Нұсқаулық:

• Мұғалім әр оқушыға тапсырма береді (мысалы: сөйлем құрату, мақал-мәтел айту, жұмбақ шешу).
• Оқушы жауап бергеннен кейін бүкіл сынып бірге шапалақ соғып, мадақтайды.

Мысал үлгісі:
 Мұғалім: «Жұмбақ шеш!»
 Оқушы: «Қанаты жоқ – ұшады, аяғы жоқ – қашады. Жауабы – уақыт.»

Дескриптор:

• Тапсырманы орындайды.
• Өз ойын еркін айтады.
• Сыныппен бірге бірін-бірі бағалайды.

Ойын 4. «Тілек гүлі»

Мақсаты:

• Оқушыларды ынталандыру, бір-біріне жылы сөз айту.
• Позитивті оқу ортасын қалыптастыру.
• Қорытынды сабақта жақсы көңіл-күй сыйлау.

Нұсқаулық:

• Мұғалім плакатқа гүлдің суретін салады.
• Әр оқушы гүлдің күлтешесіне тілек жазады (мысалы: «Досыма оқуда табыс тілеймін»).
• Барлығы қосылып «Тілек гүлі» құрастырады.

Мысал үлгісі:
 – «Мен сыныптас достарыма білімде биік белестер тілеймін!»
 – «Бәріміз әрқашан тату болайық!»

Дескриптор:

• Тілек жазады.
• Ойларын жағымды түрде білдіреді.
• Сыныппен бірге «гүлді» құрастырады.

Тақырып №34. Қорытынды тест

Ойын 1. «Сұрақ-жауап эстафетасы»

Мақсаты:

• Оқушының өткен тақырыптарды еске түсіруіне жағдай жасау.
• Сұраққа тез әрі дұрыс жауап беруге үйрету.

Нұсқаулық:

• Мұғалім әр оқушыға бір-бірден қарапайым сұрақ қояды.
• Жауап берген оқушы келесі сыныптасына өз сұрағын дайындайды.

Мысал үлгісі:
 – «Қазақ тілінің әліпбиінде неше әріп бар?»
 – «Дауысты дыбыстардың түрлерін ата.»
 – «Сөйлем неден құралады?»

Дескриптор:

• Сұрақты тыңдайды және түсінеді.
• Дұрыс жауап береді.
• Өз кезегінде сұрақ қоя алады.

Ойын 2. «Қатесін тап!»

Мақсаты:

• Орфографиялық қателерді байқап, түзету дағдысын қалыптастыру.
• Зейінін, байқағыштығын дамыту.

Нұсқаулық:

• Мұғалім тақтаға 3–4 сөйлем жазады.
• Әр сөйлемде бір қате болады.
• Оқушылар қатені тауып, дұрысын айтады.

Мысал үлгісі:

1. Мен мқтепке бардым.
2. Асан кітап оқиы.
3. Қыс айлары – желтоқсан, қантар, ақпан.

Дескриптор:

• Қатені табады.
• Қатені дұрыс нұсқасымен түзетеді.
• Өз пікірін сенімді айтады.

Ойын 3. «Сөйлем құрастыр!»

Мақсаты:

• Сөздерден сөйлем құрау арқылы байланыстырып сөйлеу дағдысын дамыту.
• Шығармашылық қабілетін жетілдіру.

Нұсқаулық:

• Әр оқушыға сөздер жазылған карточка беріледі.
• Сол сөздерден дұрыс сөйлем құрастыру қажет.

Мысал үлгісі:
 Сөздер: «балалар», «ойнайды», «аулада»
 Дұрыс сөйлем: «Балалар аулада ойнайды.»

Сөздер: «қазақ», «тілі», «бай», «тіл»
 Дұрыс сөйлем: «Қазақ тілі – бай тіл.»

Дескриптор:

• Берілген сөздерді таниды.
• Дұрыс сөйлем құрастырады.
• Сөйлемді дауыстап оқиды.

Ойын 4. «Бағдаршам ойыны»

Мақсаты:

• Қорытынды тестке дайындық ретінде білімін тексеру.
• Жауапты бағалау арқылы өзін-өзі реттеуге үйрету.

Нұсқаулық:

• Мұғалім сұрақ қояды.
• Оқушыларда қызыл, жасыл, сары түсті қағаз болады.
• Дұрыс деп ойласа – жасыл, күмәнданса – сары, қате деп ойласа – қызылды көтереді.

Мысал үлгісі:
 Сұрақ: «Дауысты дыбыстар 15 пе?»
 Жауап: Жоқ (қызыл).
 Сұрақ: «Зат есім – заттың атын білдіреді ме?»
 Жауап: Иә (жасыл).

Дескриптор:

• Сұрақты мұқият тыңдайды.
• Дұрыс түсті көрсетеді.
• Өз жауабын түсіндіре алады.

Қорытынды

Қазіргі қоғамдағы басты құндылықтардың бірі – жас ұрпақтың мемлекеттік тілді толық меңгеруі. Бастауыш мектеп кезеңінде берілетін білімнің іргетасы баланың болашақ өміріне әсер ететіні сөзсіз. Сол себепті қазақ тілін бастауыштан бастап меңгертудің әдістемелік тұрғыдан дұрыс ұйымдастырылуы аса маңызды. Бұл әдістемелік құралда қарастырылған «Ойын арқылы қазақ тілін меңгеру» бағыты – оқытудың тиімді жолдарының бірі ретінде ғылыми және тәжірибелік тұрғыда негізделді.

Ойын – баланың табиғатына жақын әрекет. Ол оқушыны оқу процесіне белсенді қатыстырудың, білімге қызықтырудың, жаңа дағдыларды меңгертудің пәрменді құралы. Ойын арқылы берілген білім оқушы санасында ұзақ сақталады, себебі ол эмоционалдық әсермен, белсенді әрекетпен байланысты болады. Қазақ тілін меңгеру барысында бұл әдістің маңыздылығы ерекше: бала жаңа сөздерді жеңіл жаттап қана қоймай, оларды сөйлемде қолдануға, қарым-қатынас жағдайында пайдалануға дағдыланады.

Біріншіден, ойын технологиясы оқушының жас ерекшелігіне толық сәйкес келеді. Бастауыш мектеп оқушысы үшін сабақ қызықты да тартымды болуы тиіс. Егер оқу материалы тек дәстүрлі әдістермен түсіндірілсе, бала жалығып, ынтасы төмендеуі мүмкін. Ал ойын барысында оқушы белсенділік танытып, өзін еркін сезінеді, тіпті байқамай жаңа білімді меңгереді. Осы тұрғыдан алғанда, ойын – оқытудың табиғи формасы.

Екіншіден, ойын арқылы оқыту психологиялық тұрғыдан тиімді. Психолог Л.С. Выготскийдің «жақын даму аймағы» теориясы бойынша, бала ойын кезінде өзінің шынайы мүмкіндігінен жоғары көтеріліп, жаңа рөлді атқарады. Бұл қазақ тілін үйрену процесінде өте маңызды. Мәселен, рөлдік ойындарда оқушы өзін сатушы, сатып алушы немесе қонақ рөлінде елестетіп, нақты жағдаятқа байланысты тілдік бірліктерді қолдануға машықтанады. Мұндай жағдайда оқушының сөйлеу қабілеті табиғи дамиды.

Үшіншіден, ойын әдісі лингводидактикалық тұрғыдан да негізделген. Тіл үйретуде негізгі мақсат – оқушының сөздік қорын байытып, грамматикалық құрылымдарды меңгерту және сөйлеу әрекеттерін дамыту. Ойын барысында осы мақсаттарға қол жеткізу жеңілдейді. Мысалы, дидактикалық ойындар жаңа сөздерді жаттауға көмектессе, қимылды ойындар оларды әрекет арқылы есте сақтауға мүмкіндік береді, ал рөлдік ойындар сөйлеу мәдениетін дамытады.

Төртіншіден, ойын әдісі тәрбиелік қызмет атқарады. Топтық және жұптық ойындар ынтымақтастыққа, өзара сыйластыққа тәрбиелейді. Балалар бірге ойнай отырып, бір-бірін тыңдауға, пікірін құрметтеуге, ортақ нәтижеге ұмтылуға дағдыланады. Бұл – қазақ тілін үйретумен қатар, оқушының құндылықтық бағдарын қалыптастырудағы маңызды қадам.

Сонымен қатар, қазіргі заман талабына сай ойын түрлері тек дәстүрлі әдістермен шектелмейді. Цифрлық құралдар арқылы ұйымдастырылатын интерактивті ойындар да ерекше орын алады. Kahoot, Quizlet, Wordwall сияқты платформалар оқушылардың қызығушылығын арттырып, жарыс элементін қосады, білімді жылдам әрі әділ тексеруге мүмкіндік береді. Бұл ХХІ ғасырдың дағдыларын дамытуға бағытталған жаңа мүмкіндіктер.

Әдістемелік тұрғыдан ойын түрлерін дұрыс қолдану үшін бірқатар шарттар сақталуы тиіс:

• ойынның мақсаты нақты болуы керек;
• тапсырмалар оқу бағдарламасына сәйкес келуі қажет;
• оқушылардың жас ерекшелігі мен тілдік деңгейі ескерілуі тиіс;
• ойын нәтижесі талданып, қорытынды жасалуы қажет.

Бұл талаптар орындалған жағдайда ғана ойын технологиясы тиімді нәтиже береді.

Жалпы, әдістемелік құралда ұсынылған теориялық негіздер, әдістемелік шарттар және практикалық тапсырмалар бастауыш сынып оқушыларына қазақ тілін меңгертуде нақты көмекші құрал бола алады. Ойын түрлері сабақтың әр кезеңінде – жаңа материалды меңгерту, бекіту, қайталау және қорытындылау барысында қолдануға мүмкіндік береді. Бұл мұғалімге сабақты жүйелі, қызықты әрі нәтижелі етіп өткізуге жағдай жасайды.

Қорыта айтқанда, ойын арқылы қазақ тілін үйретудің негізгі нәтижелері мынадай:

1. Оқушылардың сөздік қоры байиды, жаңа сөздерді тез меңгереді.
2. Сөйлеу әрекеттері дамиды: айтылым, тыңдалым, оқылым, жазылым дағдылары жетіледі.
3. Коммуникативтік құзыреттілік қалыптасады, оқушылар қазақша еркін сөйлесуге машықтанады.
4. Танымдық қабілеттері артып, шығармашылық ойлау дағдылары дамиды.
5. Құндылыққа негізделген тәрбие жүзеге асады: ынтымақтастық, сыйластық, жауапкершілік қалыптасады.

Осылайша, ойын арқылы оқыту – бастауыш сынып оқушыларына қазақ тілін үйретудің ең пәрменді әдістерінің бірі. Ол оқушыларды тілдік ортаға енгізіп, мемлекеттік тілді табиғи жолмен меңгеруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ойын арқылы оқыту тұлғаның жан-жақты дамуына ықпал етіп, білім берудің сапасын арттырады.

Бұл әдістемелік құрал мұғалімдер үшін тәжірибелік көмекші бола отырып, сабақ процесін қызықты, мазмұнды және нәтижелі ұйымдастыруға бағыттайды. Ал оқушылар үшін ойын – тек көңіл көтеру емес, жаңа білімге апаратын көпір. Сондықтан бастауыш мектепте қазақ тілін меңгертуде ойын технологиясын кеңінен қолдану – қазіргі білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі болып қала береді.

Қолданылатын әдебиеттер тізімі

1. Әлібаев Қ. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Мектеп, 2019. – 210 б.
2. Айғабылов Е. Қазақ тілін ойын арқылы үйрету. – Астана: Арман, 2020. – 198 б.
3. Әубәкірова М. Қазақ тілі сабақтарында инновациялық әдістер. – Алматы: Білім, 2018. – 176 б.
4. Бейсенбаева Ж. Дидактикалық ойындар жинағы. – Қарағанды: Болашақ, 2017. – 220 б.
5. Бегалиев Т. Қазақ тілін дамыта оқыту. – Алматы: Атамұра, 2016. – 192 б.
6. Жақыпов Ә. Ойын технологиясы және тіл үйрету. – Астана: Фолиант, 2019. – 240 б.
7. Жүнісова А. Қазақ тілін бастауышта оқыту әдістемесі. – Алматы: Мектеп, 2015. – 180 б.
8. Иманбекова К. Балаларға қазақ тілін үйрету жолдары. – Шымкент: Университет баспасы, 2017. – 175 б.
9. Құрманова Л. Ойын арқылы оқыту. – Алматы: Қазақ университеті, 2018. – 160 б.
10. Мұқанова Ш. Қазақ тілін үйретудегі инновациялар. – Астана: Фолиант, 2020. – 190 б.
11. Нұрмұханова Ф. Қазақ тілін үйретуде коммуникативтік тәсіл. – Алматы: Атамұра, 2016. – 210 б.
12. Оразбаева Ф. Тілдік қатынас және әдістеме. – Алматы: Рауан, 2017. – 220 б.
13. Өтебаева Р. Қазақ тілін бастауышта ойын арқылы дамыту. – Алматы: Рауан, 2015. – 205 б.
14. Сапарова Ә. Қазақ тілін оқытуда жаңа технологиялар. – Қызылорда: Болашақ, 2018. – 180 б.
15. Сарыбаев Ш. Қазақ тілі әдістемелік негіздері. – Алматы: Атамұра, 2014. – 175 б.
16. Сұлтанова А. Қазақ тілін үйрету тәжірибесі. – Алматы: Білім, 2020. – 185 б.
17. Тәжібаева Г. Дамыта оқыту технологиясы. – Астана: Фолиант, 2019. – 190 б.
18. Тұрсынбаева М. Қазақ тілін меңгертудегі ойындар. – Алматы: Атамұра, 2017. – 200 б.
19. Хасенова Р. Бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Білім, 2018. – 215 б.
20. Шолпанова Б. Тіл үйрету технологиясы. – Астана: Арман, 2016. – 210 б.

Қосымшалар

1. Ойын үлгілері

1.1. Сөздік ойындар

Ойынның атауы: «Сөз тізбек»

• Мақсаты: жаңа сөздерді есте сақтау, сөздік

 қорды байыту.

• Нұсқаулығы: Бір оқушы қазақша сөз айтады, келесі оқушы соңғы әріптен басталатын сөз айтуы тиіс.
• Мысал: алма – ара – аң – қала – асық.

Ойынның атауы: «Артық сөзді тап»

• Мақсаты: тақырыптық сөздерді меңгеру.
• Нұсқаулығы: Мұғалім 4 сөз айтады, соның біреуі артық болуы керек.
• Мысал: алма, алмұрт, жүзім, қалам. (артық – қалам).

1.2. Рөлдік ойындар

Ойынның атауы: «Дүкенде»

• Мақсаты: диалог құру, сөйлеу мәдениетін дамыту.
• Нұсқаулығы: Оқушылар сатушы мен сатып алушы рөлінде сөйлеседі.
• Диалог үлгісі:
   – Сәлеметсіз бе! Маған нан беріңізші.
   – Міне, алыңыз. Тағы не керек?
   – Бір литр сүт беріңіз.

Ойынның атауы: «Қонақта»

• Мақсаты: сыпайы сөйлеу үлгілерін меңгерту.
• Нұсқаулығы: Бір топ – қонақ, екінші топ – қонақ иесі. Қазақтың дәстүрлі қонақ күту рәсімін сахналайды.

1.3. Қимылды ойындар

Ойынның атауы: «Қимылды ата»

• Мақсаты: етістік сөздерін меңгеру.
• Нұсқаулығы: Мұғалім қимыл жасайды (жүгіру, секіру, отыру), оқушылар оны қазақша атайды.

Ойынның атауы: «Орынды тап»

• Мақсаты: кеңістікті білдіретін сөздерді қолдану.
• Нұсқаулығы: Мұғалім «доп үстелде», «кітап сөмкеде» дейді, балалар соған сәйкес қимыл жасайды.

2. Сабақта қолданылатын дидактикалық карточкалар

Үлгі карточка 1 – Сөздік карточка

• Сурет: алма
• Сөз: алма
• Сөйлем үлгісі: «Бұл алма қызыл».

Үлгі карточка 2 – Сұрақ-жауап карточка

• Сұрақ: «Сенің атың кім?»
• Жауап: «Менің атым – Айжан».

Үлгі карточка 3 – Жұптастыру карточкасы

• Суреттер: сүт, нан, қант
• Сөздер: «сүт», «қант», «нан»
• Тапсырма: сурет пен сөзді сәйкестендір.

3. Интерактивті тапсырмалар үлгілері

3.1. Quizlet үлгісі

• Тақырып: «Жемістер»
• Жұптар: алма – apple, алмұрт – pear, жүзім – grape.
• Оқушылар смартфон арқылы есте сақтау ойынын ойнайды.

3.2. Wordwall үлгісі

• Тақырып: «Үй жануарлары»
• Тапсырма: сурет пен атауды сәйкестендір (ит, мысық, сиыр, жылқы).
• Формат: пазл құрастыру немесе сәйкестендіру.

3.3. Kahoot үлгісі

• Тақырып: «Менің отбасым»
• Сұрақ: «Әке сөзі ағылшынша қалай аударылады?»
• Жауап нұсқалары: а) Father Ойын б) Mother в) Brother.

4. Бағалау парақшалары (дескрипторлармен)

4.1. Жеке бағалау парағы

Тақырып: «Дүкенде» ойыны

• Дескрипторлар:
  • Сұрақ қоя алады
  • Жауап бере алады
  • Сыпайы сөздерді қолданады
  • Қателерін түзете алады

4.2. Топтық бағалау парағы

Тақырып: «Жемістер» ойыны

• Дескрипторлар:
  • Барлық топ мүшесі қатысты
  • Жаңа сөздер қолданылды
  • Тапсырма уақытында орындалды
  • Топ бірлесіп жұмыс істеді

4.3. Өзін-өзі бағалау парағы

• «Мен бүгінгі ойында жаңа сөздер үйрендім» Ойын
• «Мен қателерімді түзете алдым» Ойын
• «Мен сыныптастарыммен қазақша сөйлестім» Ойын