«Ұлттық құндылықтарды заманауи сабақтарда кіріктіру»

Мазмұны/Содержание
Чаргинова А.Б. «Тарих пәні мұғалімінің пәндік құзіреттілігін арттырудағы сандық білім
беру ресурстарының тиімділігі»........................................................................................................ 1
Нұрғисаева Ә.Ж. «Оқушының тілдік құзыреттілігін қалыптастырудағы функционалдық
тапсырмалардың рөлі»........................................................................................................................
2
Сейсенбі Н.Е. «Білім алушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту үшін
тапсырмалар мен ресурстарды қолдану»..........................................................................................
5
Небиян А.Н. «Қазақ тілі мен әдебиет сабағында ЖИ қолданудың тиімділігі» ........................... 6
Абдрахманова Г.Ш. «Тарих пәні сабақтарында оқытудың заманауи әдістері».......................... 9
Сагынбаева Г.М. «Мұғалімнің цифрлық құзыреттілігі – заманауи білім берудің талабы»........ 10
Ахмадиев Б.М., Аринова Н.Е. «Мектепішілік бақылауды жоспарлау және заманауи бағытта
жүргізу»................................................................................................................................................11
Магауянова Ж.А. «Цифрландыру - бүгінгі білім берудегі жаңа негізгі бағыт» .......................... 14
Макенов Е.К. «Химия сабағында цифрлық білім беру ресурстарын қолдану» ........................ 16
Тукубаева К.Н. «Ұлттық құндылықтарды заманауи сабақтарда кіріктіру»........................ 19
Жусупова С.Ы. «Этномәдени құндылықтар негізінде тұлға тәрбиелеу» ..................................... 21
Садыкова М.К. «Ойын арқылы оқушылардың есте сақтау қабілеттерін дамыту» ..................... 24
Мұқаметқазина Н.Ж. «Әр бала – жеке әлем: бастауыш сыныптағы дара оқыту» .................... 27
Жусупова А.К. «Ұлттық ойындар арқылы ерекше балалардың әлеуметтік бейімделуін дамыту»
..............................................................................................................................................................
29
Базарханқызы Г. «Мектепалды даярлық тобында ойын арқылы білім беру : «Тапқыр бала»
тәжірибесі»...........................................................................................................................................
31
Киздикпаева Ж.А. «Организация работы со слабоуспевающими учениками на уроках
математики в начальных классах»....................................................................................................
34
Ермоленко В.В. «Обучение основным навыкам решения проблем по средствам игр» ............. 36
Чоембаева А. Н. «Дүниетану сабағында оқытудың белсенді әдістері» ....................................... 39
Тұралықызы Е. «Ерлік дәуірі: батырлар мен олардың ерліктері»................................................. 41
Бажигалиева Е.Х. «Фортепианода ойнауды үйренудің бастапқы кезеңінде қолды қоюға арналған
жаттығулар».........................................................................................................................................
44
Кравченко М. В. «Географическое лото, как средство формирования познавательного
интереса к географии казахстана у младших школьников»...........................................................46
                                            ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ ЗАМАНАУИ САБАҚТАРДА КІРІКТІРУТукубаева Калия Нуриевна
Шығыс Қазақстан облысы білім басқармасы Өскемен қаласы бойынша білім
бөлімінің «№5 орта мектебі» КММ
Қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі
Аңдатпа. Мақалада қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында ұлттық құндылықтарды кіріктірудің
ғылыми-әдістемелік негіздері мен практикалық жолдары қарастырылған. Автор білім алушылардың
бойында ұлттық бірегейлікті сақтау мен дамыту мәселесін «Адал азамат» тұжырымдамасы аясында
талдайды. Көркем шығармалардың тәрбиелік әлеуетін ашу арқылы жас ұрпақтың рухани-адамгершілік
қасиеттерін қалыптастырудың заманауи әдіс-тәсілдеріне баса назар аударылады. Зерттеу жұмысында
әдеби кейіпкерлердің іс-әрекеттері мен ұлттық идеологемалардың сабақтастығы ғылыми тұрғыдан
негізделіп, пәндік оқытудың тәрбиелік функциясын күшейту тетіктері ұсынылған.
Тірек сөздер: ұлттық құндылықтар, Адал азамат, рухани мұра, кіріктірілген оқыту, қазақ
әдебиеті, мәдени код, тұлғалық даму, ұлттық мүдде, әдеби интерпретация.
Жаһандану дәуіріндегі мәдени трансформациялар мен ақпараттық тасқын жағдайында ұлттық
тәрбиенің өзектілігі стратегиялық маңызға ие болып отыр. Білім беру мазмұнындағы құндылықтар
бағдары оқушының тек академиялық деңгейін ғана емес, оның азаматтық ұстанымы мен рухани
келбетін айқындайтын негізгі фактор болып табылады. Қазақ тілі мен әдебиеті пәні – ұлттық рухтың,
тілдік сананың және мәдени жадының сақтаушысы ретінде бұл процесте шешуші рөл атқарады.
Ұлттық құндылықтарды сабақ процесіне жасанды емес, табиғи және мазмұндық тұрғыдан кіріктіру
мұғалімнен жоғары әдістемелік шеберлікті және пәнаралық байланысты терең меңгеруді талап етеді.
Бүгінгі таңда қоғам алдында тұрған басты міндеттердің бірі – мемлекет басшысы ұсынған
«Адал азамат» тұжырымдамасын білім беру жүйесімен ұштастыру. Бұл бағыт оқушының бойында
жауапкершілік, адалдық, еңбекқорлық және отансүйгіштік қасиеттерді сіңіруді көздейді. Сабақ
барысында ұлттық құндылықтарды заманауи педагогикалық технологиялармен үйлестіру арқылы біз
оқушының ішкі әлемін байытып, оны жаһандық бәсекеге қабілетті, сонымен бірге өз тамырынан
ажырамаған тұлға ретінде қалыптастыруға мүмкіндік аламыз.
Ұлттық құндылықтарды білім мазмұнына енгізудің теориялық негіздері халықтық педагогика
мен классикалық әдебиеттің ажырамас бірлігіне сүйенеді. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында бұл
процесс тек мәтінді оқумен шектелмей, сол мәтіннің астарындағы құндылықтар жүйесін оқушының
жеке тәжірибесіне айналдыруды көздейді. «Адал азамат» ұғымының аясында қарастырылатын
әділеттілік, білімге құштарлық және моральдық тазалық принциптері қазақ әдебиетінің алтын діңгегі
болып табылатын ақын-жыраулар мен Алаш қайраткерлерінің мұрасында жан-жақты көрініс тапқан.
Сабақты жоспарлау кезеңінде мұғалім құндылықтарды дидактикалық бірлік ретінде қарастырып, оны
әрбір тақырыптың ішкі мазмұнына логикалық түрде ендіруі тиіс.
Әдебиет сабағындағы құндылықтар интеграциясының тиімділігі көркем шығармадағы
кейіпкерлердің іс-әрекетіне аксиологиялық талдау жасау арқылы жүзеге асады. Мәселен, Мұхтар
Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясын оқыту барысында Абай бейнесі арқылы «Адал азамат»
идеологемасының тарихи және заманауи сипатын ашуға болады. Абайдың «Толық адам» ілімі бүгінгі
адал азамат тұжырымдамасымен тікелей сабақтасады. Сабақта оқушылар Абайдың ақыл, қайрат,
жүрек үндестігі туралы ойларын талқылай отырып, өз бойындағы қасиеттерді саралауға мүмкіндік
алады. Бұл жерде мұғалім тек ақпарат беруші емес, оқушыны терең рефлексияға жетелейтін модератор
қызметін атқарады.
Ұлттық құндылықтарды кіріктіруде фольклорлық мұралардың, әсіресе батырлар жыры мен
аңыз-әңгімелердің орны ерекше. Жырлардағы елдік мүдде, намыс, сертке адалдық сияқты ұғымдарды
бүгінгі күннің мәселелерімен байланыстыру оқушының тарихи санасын жаңғыртады. «Алпамыс
батыр» немесе «Қобыланды батыр» жырларын талдағанда, батырлықты тек физикалық күш ретінде
емес, рухани төзімділік пен Отан алдындағы жауапкершілік ретінде қарастыру маңызды. Оқушыларға
«Бүгінгі күннің батыры кім?» деген сауал тастау арқылы олардың құндылықтар туралы түсінігін
20
кеңейтіп, адал еңбек пен қоғамға пайда келтірудің де батырлық екенін түсіндіру – заманауи сабақтың
әдістемелік ерекшелігі.
Интеграцияланған сабақтарда қазақ тілінің грамматикалық тақырыптарын да құндылықтармен
өруге болады. Мысалы, «Шешендік сөздер» тақырыбын өткенде тілдік нормаларды үйретіп қана
қоймай, бабалардың сөз мәдениетін, дауды бітіммен шешу өнерін, әділдік пен тура билік қағидаттарын
насихаттау қажет. Би-шешендердің толғауларындағы «Тура биде туған жоқ» деген қағиданы бүгінгі
құқықтық мемлекет пен әділетті қоғам құру идеясымен ұштастыру оқушының құқықтық мәдениетін
қалыптастыруға септігін тигізеді. Бұл жерде тілдік материал құндылықты жеткізуші құрал қызметін
атқарады.
«Адал азамат» бағдарламасының негізгі бағыттарының бірі – еңбекқорлық пен кәсібилік. Бұл
құндылықты қазақ әдебиетіндегі Ыбырай Алтынсариннің шығармалары арқылы беру өте тиімді.
«Өнер-білім бар жұрттар», «Дүние қалай етсең табылады» сияқты туындылар оқушыны
босбелбеуліктен арылтып, өз бетінше еңбек етуге, уақытты тиімді пайдалануға баулиды. Мұғалім
сабақта осы шығармаларды заманауи «soft skills» (икемді дағдылар) ұғымымен байланыстыра отырып,
білім алушыларға еңбектің адам өміріндегі басты байлық екенін ұғындырады. Оқушы шығарма
кейіпкерінің тағдыры арқылы өзінің болашақ кәсіби жолын жоспарлауға дағдыланады.
Сабақ барысында сын тұрғысынан ойлау технологиясын қолдану оқушыларға құндылықтарды
таңдауға және бағалауға мүмкіндік береді. Мысалы, Мағжан Жұмабаевтың «Мен жастарға сенемін»
өлеңін талдағанда, автордың жастарға артқан үміті мен бүгінгі жастардың қоғам алдындағы парызын
салыстырмалы түрде қарастыруға болады. Оқушылар «сенім» құндылығын талдай отырып, өздерінің
азаматтық белсенділігін арттыру жолдарын іздейді. Бұл процесс оқушының тұлғалық «менін»
қалыптастырып, оның бойындағы ұлттық мақтаныш сезімін оятады. Мұндай сабақтарда дискуссия,
дебат немесе жобалық жұмыс әдістерін қолдану құндылықтардың жалаң үгіт емес, ішкі сенімге
айналуына ықпал етеді.
Ұлттық құндылықтарды кіріктірудің тағы бір маңызды қыры – отбасылық тәрбие мен салт-
дәстүрлердің әдебиеттегі көрінісі. Жүсіпбек Аймауытовтың «Ақбілек» романындағы қазақ әйелінің
тағдыры, отбасылық құндылықтар мен адамгершілік сынақтар тақырыбы оқушылардың
сезімталдығын арттырып, мейірімділік пен жанашырлық қасиеттерін оятады. Романдағы рухани
тазару мен қиындыққа мойымау идеялары «Адал азаматқа» тән қайсарлық пен рухани беріктікті
насихаттайды. Оқушылар шығарма арқылы адамгершілік құндылықтардың кез келген заманда
маңызын жоймайтынын түсінеді.
Заманауи сабақтарда цифрлық ресурстарды қолдану да ұлттық құндылықтарды дәріптеуге жаңа
мүмкіндіктер береді. Интерактивті карталар, виртуалды музейлер немесе аудиокітаптар арқылы
ұлттық мұраны оқушыға жақын әрі қызықты етіп ұсынуға болады. Алайда, технология тек форма
екенін, ал мазмұн – ұлттық код екенін ұмытпаған абзал. Мұғалім цифрлық платформаларды пайдалана
отырып, оқушыларды қазақтың рухани қазынасын зерттеуге бағыттайды. Мәселен, «Ұлы даланың жеті
қыры» мақаласындағы бағыттарды әдеби шығармалармен байланыстыра отырып, оқушыларға шағын
зерттеу жобаларын орындату – құндылықтарды кіріктірудің заманауи үлгісі.
Кіріктірілген оқытудың нәтижесі оқушының бойындағы «ұлттық тәрбие – сапалы білім –
саналы ұрпақ» үштігінің орындалуымен өлшенеді. Сабақта берілген құндылықтар оқушының
күнделікті өміріндегі әдебінен, үлкенге құрметінен, қоршаған ортаға деген қамқорлығынан көрініс
табуы тиіс. «Адал азамат» болу – тек білімді болу емес, сол білімді ізгілік жолына жұмсай білу. Қазақ
тілі мен әдебиеті мұғалімі ретінде біз әрбір сабақта сөздің сиқыры мен ойдың тереңдігі арқылы
баланың жүрегіне ізгілік нәрін себуіміз керек. Құндылықтарға негізделген білім беру жүйесі ғана
ұлттың болашағын баянды ете алады.
Ұлттық құндылықтарды кіріктіруде пәнаралық байланыстың рөлі зор. Әдебиет сабағын
тарихпен, географиямен немесе өнермен ұштастыру арқылы оқушының дүниетанымын
тұтастандырамыз. Мысалы, Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясын оқытқанда, тарихи
оқиғалар мен ұлттық мемлекеттілік идеясын ғана емес, сол кездегі қазақ қоғамының этикалық
кодексін, достық пен қастық, адалдық пен сатқындық арасындағы тартысты талдау маңызды. Бұл
оқушыларға өз халқының өткеніне құрметпен қарауға және бүгінгі тәуелсіздіктің қадірін түсінуге
көмектеседі.
Ұлттық құндылықтарды заманауи сабақтарға кіріктіру – бұл бір күндік науқан емес, жүйелі әрі
мақсатты жүргізілетін педагогикалық процесс. Оның негізгі өзегі «Адал азамат» тұжырымдамасымен
сабақтасып, елдік мүддені жеке мүддеден биік қоятын, парасатты ұрпақ тәрбиелеуге бағытталады.
Қазақ тілі мен әдебиеті пәні бұл жолда сарқылмас қазына мен қуатты құрал болып табылады.
Мұғалімнің шеберлігі – көркем шығарманың көркемдік әлемі мен оқушының тұлғалық әлемін
ортақ құндылықтар негізінде тоғыстыра білуінде. Біздің басты мақсатымыз – оқушыларға тек ережелер
мен даталарды жаттатпай, олардың бойына ұлттық рухтың нәрін сіңіру, елжандылық пен адалдықтың
шынайы үлгісін көрсету. Тек құндылықтарға негізделген білім беру арқылы ғана біз заманауи сын-
қатерлерге төтеп бере алатын, рухани діңгегі мықты ұлт қалыптастыра аламыз.
Әдебиеттер тізімі
1. Жұмабаева А. Е. Бастауыш және орта мектепте ұлттық құндылықтарды кіріктірудің
педагогикалық шарттары // Хабаршы. «Педагогика ғылымдары» сериясы. – 2021. – №2 (67). –
45-52 бб.
2. Әбдікәрімов Б. Ә. «Адал азамат» тұжырымдамасы және білім беру мазмұнын жаңарту
мәселелері // Білім берудегі менеджмент. – 2023. – №4. – 8-15 бб.
3. Исабаева С. Н. Көркем шығарма арқылы оқушылардың адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру
әдістемесі // Қазақстан мектебі. – 2022. – №6. – 24-30 бб.
21