Мазмұны/Содержание

Алкенова З.Т. «Влияние внеклассного чтения на формирование читательской грамотности в начальных классах».................................................................................................................................. 1

Тукубаева К.Н. «Мәтінмен жұмыс жасаудың заманауи әдіс-тәсілдері».............................................. 3

Қалибекова Н.С. «Методика изучения частей речи»............................................................................ 6

Рыльская О.В. «Формирование основ читательской грамотности и исследовательских

навыков на уроках литературного чтения»............................................................................................ 9

Ракышева Г.Т. «Бастауыш сыныпта сыни ойлауды дамыту»............................................................. 12

Курмангалиева А.Е. «Развитие критического мышления у младших школьников»........................ 14

Каирбекова К.Т. «Исследовательская деятельность младших школьников на уроках естествознания».................................................................................................................................................................. 17

Аринова Н.Е. «Тарих сабағында оқушылардың коммуникативтік құзыреттіліктерін дамыту жолдары».................................................................................................................................................................. 20

Тыныбаева А.С. «Ойын арқылы қазақ тілін меңгеру»......................................................................... 22

Тлеубаева М.К. «Математикадан білім сапасын арттырудың тиімді жолдары»............................... 25

Мұратова Ә.М. «Мектепке дейінгі ұйым тәрбиешілерінің кәсіби құзіреттілігін

қалыптастырудың педагогикалық негіздері»....................................................................................... 27

Кауменова С.К. «Развитие грамотности речи на уроках русского языка в 9 классе»....................... 30

Сатимбеков К.Б. «Дене шынықтыру пәні – тұлға дамуының маңызды факторы».......................... 33

Абышева М.К. « Ағылшын тілінің практикалық грамматикасы»............................................... 35

Филоненко Л.В. «Приключение Снеговика» Сценарий новогоднего утренника для младшей группы».................................................................................................................................................................. 38

Алимбаева Б.Б. «Әдеби шығармаларды функционалдық-оқиғалық бағытта оқыту:

алгоритмдік талдау»................................................................................................................................ 41

Бексаинова М.К. «Физика сабағында жасанды интеллект пен цифрлық эксперименттерді қолданудың әдістемелік негіздері мен тиімділігі».................................................................................................................................................................. 42

Фролова Ю.А. «Использование цифровых технологий и приложений на уроках английского языка».................................................................................................................................................................. 43

Сарсенова А.С. «Особенности эмоциональной сферы детей с нарушением слуха»......................... 46

Нуркасимова Б.М. «Ойын технологиялары арқылы математикалық білім сапасын

арттырудың педагогикалық шарттары»................................................................................................ 48

Султанбекова А.М. «Использование нейроигр в работе с детьми с ОНР»....................................... 50

Габбасова А.Б. «Цифровые инструменты в деятельности заместителя директора по УР».............. 53

Муляк И.П. «Грамматические игры как эффективный инструмент обучения английскому

языку в 4 классе»..................................................................................................................................... 56

АҒЫЛШЫН ТІЛІНІҢ ПРАКТИКАЛЫҚ ГРАММАТИКАСЫ

Абышева Майра Кайыргазиновна Өскемен қаласы

ШҚО ББ Өскемен қаласы бойынша білім бөлімінің «№5 орта мектебі» КММ Ағылшын тілі пәні мұғалімі

Аңдатпа. Бұл мақалада ағылшын тілі сабақтарында практикалық грамматиканы меңгертудің заманауи әдіс-тәсілдері мен ғылыми негіздері қарастырылады. Автор тілдік құрылымдарды функционалдық тұрғыдан меңгертудің маңыздылығын негіздей отырып, грамматикалық дағдыларды коммуникативтік құзыреттілікпен ұштастыру жолдарын талдайды. Мақалада теориялық ережелерді практикалық қолданысқа айналдырудың тиімді алгоритмдері мен оқушылардың тілдік кедергілерін жоюға бағытталған педагогикалық стратегиялар сипатталған.

Түйін сөздер: практикалық грамматика, коммуникативтік әдіс, тілдік құзыреттілік, когнитивтік тәсіл, грамматикалық дағды, контекстік оқыту, индуктивті әдіс.

Қазіргі филологиялық білім беру парадигмасында ағылшын тілінің практикалық грамматикасы оқушының ойын еркін жеткізуіне мүмкіндік беретін басты құрал ретінде қарастырылады. Грамматиканы оқыту бұрынғыдай тек ережелер жиынтығын жаттау немесе механикалық жаттығуларды орындау шеңберінен шығып, тілдік қарым-қатынастың шынайы құрамдас бөлігіне айналуы тиіс. Практикалық грамматиканың мақсаты – білім алушының сөйлеу әрекеті барысында тілдік нормаларды автоматты түрде, дұрыс қолдана алу қабілетін қалыптастыру. Бұл үдеріс мұғалімнен лингвистикалық біліммен қатар, психологиялық және әдістемелік шеберлікті де талап етеді. Тілдік құрылымдардың мағынасын, формасын және қолданылу аясын (Meaning, Form, Use) тең дәрежеде меңгерту – заманауи ағылшын тілі сабағының өзегі.

Ағылшын тілінің практикалық грамматикасын меңгертудегі ең басты мәселе – теория мен практиканың арасындағы алшақтықты жою. Көпжылдық педагогикалық тәжірибе көрсеткендей, оқушы грамматикалық ережені жақсы білгенімен, еркін сөйлеу кезінде сол құрылымды қолдануда

қиындықтарға тап болады. Бұл мәселені шешу үшін грамматиканы дедуктивті емес, индуктивті әдіс арқылы оқытудың тиімділігі жоғары. Индуктивті тәсіл кезінде оқушылар алдымен нақты контекст ішіндегі тілдік мысалдармен танысады, содан кейін мұғалімнің бағыттауымен заңдылықтарды өздері анықтайды. Бұл әдіс білім алушының логикалық ойлауын дамытып, алған білімінің саналы түрде бекуіне жағдай жасайды.

Тілдік материалды ұсынудың алғашқы кезеңінде контекстің рөлі зор. Грамматикалық категориялар оқшауланған сөйлемдер түрінде емес, қызықты мәтіндер, аудиовизуалды материалдар немесе шынайы өмірлік жағдаяттар арқылы берілуі керек. Мысалы, шақтар жүйесін түсіндіруде оқушының күнделікті өмірімен байланысты оқиғаларды пайдалану оның ішкі уәжін оятады. Грамматикалық құрылымның функционалдық сипаты оның қай жерде және не үшін қолданылатынын түсінуден басталады. Оқушы Present Perfect және Past Simple шақтарының айырмашылығын тек формула арқылы емес, нәтиже мен өткен оқиғаның арасындағы мағыналық байланыс арқылы сезінуі тиіс.

Практикалық грамматиканы меңгертудегі маңызды стратегияның бірі – сөйлеу әрекетінің түрлерімен интеграциялау. Грамматикалық дағды тыңдалым, оқылым, айтылым және жазылым әрекеттерімен тығыз байланыста дамиды. Оқылым сабағында белгілі бір құрылымдарды мәтін ішінен табу, олардың автордың ойын жеткізудегі рөлін талдау жұмыстары жүргізілсе, айтылым кезінде сол құрылымдарды қарым-қатынас құралы ретінде пайдалануға басымдық беріледі. Бұл жерде мұғалім оқушының қатесіне деген көзқарасын өзгертуі қажет. Тілдік қарым-қатынасқа бағытталған (fluency) тапсырмалар кезінде оқушыны жиі тоқтатып, қатесін түзете беру оның сөйлеуге деген бетпе-бет кедергісін арттырады. Сондықтан дәлдікті (accuracy) талап ететін жаттығулар мен еркін сөйлеу жаттығуларының аражігін ажыратып алу маңызды.

Ағылшын тілінің грамматикалық жүйесіндегі ең күрделі тақырыптар – модальді етістіктер, артикльдер және шақтардың қиысуы. Бұл тақырыптарды меңгертуде көрнекілік пен когнитивтік схемаларды қолдану нәтижелі болады. Визуалды тіректер оқушының жадында ұзақ сақталады. Сондай-ақ, грамматикалық категориялардың ұлттық менталитетпен байланысын түсіндіру де маңызды. Ағылшын тіліндегі сыпайылық категориясы немесе жанама сөйлеу этикасы тілдің тек құрылымын ғана емес, мәдениетін де танытады. Практикалық грамматика – бұл тілдік әлемнің бейнесі, сондықтан оны оқытуда лингвомәдениеттанушылық аспектіні ескермеу мүмкін емес.

Сабақ барысында коммуникативтік ойындарды пайдалану грамматикалық жаттығулардың монотондылығын жояды. Рөлдік ойындар, проблемалық жағдаяттарды шешу, пікірталастар оқушының грамматикалық форманы автоматты түрде таңдауына мәжбүр етеді. Мысалы, «Болжалды рай» (Conditionals) тақырыбын өткенде оқушыларға «Егер мен президент болсам...» немесе «Егер менің сиқырлы таяқшам болса...» деген тақырыптарда жобалық жұмыс беру олардың қиялын ұштап, грамматиканы қолдануға деген табиғи қажеттілік тудырады. Бұл кезеңде мұғалім тек бағыттаушы, үйлестіруші рөлін атқарады.

Технологияның дамуы практикалық грамматиканы оқытудың жаңа көкжиектерін ашты. Корпустық лингвистиканың мәліметтерін қолдану, тілдік бағдарламалар мен мобильді қосымшалар арқылы грамматиканы дербес меңгеруге мүмкіндік беру оқушының автономдығын арттырады. Дегенмен, кез келген технологиялық құрал мұғалімнің әдістемелік шешімімен ұштасқанда ғана тиімді болады. Грамматикалық тақырыпты түсіндіруде «төңкерілген сынып» (Flipped classroom) моделін қолдану оқушылардың сабаққа дейін теориямен танысып, сабақ уақытын тек практикалық қолданысқа арнауына жол ашады.

Оқушылардың грамматикалық сауаттылығын бағалауда критериалды тәсілді қолдану олардың қай бағытта дамуы керектігін нақты көрсетеді. Бағалау тек «дұрыс» немесе «бұрыс» деген форматта емес, қатенің сипатын талдау деңгейінде болуы тиіс. Көп жағдайда қателер ана тілінің әсерінен (интерференция) туындайды. Қазақ тілі мен ағылшын тілінің грамматикалық құрылымындағы айырмашылықтарды, мысалы, ағылшын тіліндегі қатаң сөз тәртібі мен қазақ тіліндегі еркін сөз тәртібін салыстыра отырып түсіндіру оқушының тілдік сезімін дамытады. Бұл контрастивтік талдау әдісі білім алушының санасында екі тілдік жүйенің аражігін ажыратуға көмектеседі.

Мақаланың келесі бір маңызды қыры – практикалық грамматиканы үйретудегі функционалдық тәсіл. Біз оқушыға «Present Continuous-тың жасалу жолы қандай?» деген сұрақтан гөрі «Қазір болып жатқан әрекетті немесе болашақтағы жоспарыңды қалай жеткізесің?» деген сұрақты қоюымыз керек.

Сұрақтың мұндай қойылымы оқушының назарын формадан функцияға аударады. Функционалдық грамматика оқушыға тілдік бірліктердің өзара байланысын түсінуге, сөйлем құраудағы еркіндікке жетуге жол ашады.

Практикалық грамматика курсының мазмұны оқушының жас ерекшелігіне және тіл меңгеру деңгейіне (A1-C1) сәйкес спиральді принцип бойынша құрылуы тиіс. Әрбір жаңа деңгейде бұрын өтілген материал күрделеніп, жаңа мағыналық реңктермен толығып отырады. Бұл оқытудың жүйелілігін және білімнің сабақтастығын қамтамасыз етеді. Мұғалім ретінде менің міндетім – оқушыға тек ережені айтып беру емес, оны тілдік ортаға енгізу, грамматиканы қарым-қатынас құралы ретінде сүюге үйрету.

Төменде практикалық грамматиканы оқытудағы дәстүрлі және коммуникативтік тәсілдердің салыстырмалы сипаттамасы берілген.

Осы салыстырудан көрініп тұрғандай, қазіргі таңда екінші бағыттың тиімділігі жоғары. Алайда, бұл дәстүрлі әдістерден мүлдем бас тарту деген сөз емес. Тілдің негізгі қаңқасын құрайтын грамматикалық ережелерді бекіту үшін жаттығу жұмыстары да қажет. Тек олардың үлесі мен беру тәсілі өзгеруі тиіс. Практикалық грамматика – бұл динамикалық жүйе, ол тілдің тірі ағза секілді дамуымен бірге өзгеріп отырады. Сондықтан мұғалім оқу материалдарын таңдағанда заманауи тілдік нормаларды, бейресми сөйлеу стиліндегі грамматикалық ерекшеліктерді де назардан тыс қалдырмағаны жөн.

Ағылшын тілінің грамматикасын меңгертуде оқушының метакогнитивтік дағдыларын дамыту да маңызды. Оқушы өз қатесін өзі тауып, оны түзете алуды үйренгенде ғана нағыз ілгерілеу болады. Сабақтарда «peer correction» (бірін-бірі түзету) немесе «self-editing» (өзін-өзі өңдеу) әдістерін қолдану жауапкершілікті оқушыға жүктейді. Бұл оның тілдік материалға деген қырағылығын арттырады. Сонымен қатар, грамматиканы оқытудағы жеке тұлғаға бағытталған тәсіл (Differentiated instruction) әр оқушының қабылдау деңгейіне қарай тапсырмаларды саралауды көздейді. Бір оқушыға визуалды тіректер қажет болса, екіншісіне аналитикалық кестелер тиімді болуы мүмкін.

Грамматикалық дағдыларды қалыптастыру кезең-кезеңімен жүзеге асатын үдеріс. Бірінші кезең – танысу және түсіну, екінші кезең – бақылаудағы практика (controlled practice), үшінші кезең – еркін қолданыс (production). Көптеген әдістемелік қателіктер оқушыны екінші кезеңнен бірден үшінші кезеңге өткізуге тырысқанда орын алады. Бұл оқушының өз-өзіне сенімсіздігін тудырады. Сондықтан сабақ құрылымында біртіндеп күрделену принципі қатаң сақталуы керек.

Қазіргі мектеп бағдарламасындағы ағылшын тілі пәнінің мазмұны оқушының сыни ойлауын дамытуға бағытталған. Практикалық грамматика бұл жерде логикалық құрал ретінде қызмет етеді. Мәселен, автордың мәтіндегі көзқарасын түсіну үшін модальді етістіктердің немесе ерекше шақ формаларының қолданылуын талдау қажет. Бұл лингвистикалық талдау оқушының терең ойлауына, ақпаратты сараптауына жол ашады. Осылайша, грамматика тек тіл үйрену құралы ғана емес, жалпы зияткерлік дамудың факторына айналады.

Ағылшын тілінің практикалық грамматикасын оқыту – бұл үздіксіз ізденісті қажет ететін шығармашылық үдеріс. Грамматикалық ережелерді механикалық түрде үйретуден бас тартып, функционалдық-коммуникативтік тәсілге көшу білім алушылардың тілдік құзыреттілігін сапалы түрде арттырады. Мұғалімнің басты мақсаты – оқушының санасында грамматикалық форма, мағына және қолданыс арасындағы берік байланысты қалыптастыру. Онлайн ресурстарды, инновациялық әдістерді және жеке тұлғаға бағытталған тәсілдерді ұштастыру арқылы біз оқушылардың ағылшын тілінде сауатты әрі еркін сөйлеуіне қол жеткізе аламыз. Практикалық грамматика тілдің «қаңқасы» болса, оны жанды қарым-қатынаспен толтыру – мұғалімнің шеберлігіне байланысты.

Әдебиеттер тізімі

1. Жолдасбекова С. А. Шетел тілін оқытудың заманауи әдістемесі. – Шымкент: Әлем, 2017. – 205 б.
2. Құнанбаева С. С. Қазіргі шет тілдік білім берудің теориясы мен практикасы. – Алматы: Мектеп, 2010. – 288 б.
3. Сүлейменова Э. Д. Тілдесім: ағылшын және қазақ тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. – Алматы: Қазақ университеті, 2015. – 190 б.
4. Халыкова Б. З. Ағылшын тілін оқыту әдістемесіндегі инновациялық бағыттар. – Астана: Полиграф, 2018. – 150 б.