ШҚО ББ Өскемен қаласы бойынша білім бөлімінің «№5 орта мектебі» КММ

Тақырыбы:

«ОҚЫЛЫМ, ТЫҢДАЛЫМ, ЖАЗЫЛЫМ, АЙТЫЛЫМ ДАҒДЫЛАРЫН КЕШЕНДІ ДАМЫТУ СТРАТЕГИЯЛАРЫ»

Құрастырушы: «Қазақ тілі мен әдебиеті» пәні мұғалімі Тукубаева Калия Нуриевна

 

Мазмұны

Түсінік хат........................................................................................................ 3

Теориялық бөлім............................................................................................ 10

Оқылым, тыңдалым, жазылым, айтылым дағдыларын кешенді дамытудың ғылыми-әдістемелік негіздері........................................................................ 10

Практикалық бөлім........................................................................................ 14

Оқылым дағдысын дамытуға арналған тапсырмалар..................................... 14

Тыңдалым дағдысын дамытуға арналған тапсырмалар.................................. 23

Жазылым дағдысын дамытуға арналған тапсырмалар................................... 31

Айтылым дағдысын дамытуға арналған тапсырмалар................................... 39

Қорытынды.................................................................................................... 48

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі................................................................... 50

 

Түсінік хат

Ұсынылып отырған әдістемелік құрал орыс сыныптарындағы 8-сынып оқушыларына арналған қазақ тілі мен әдебиеті (Т2) пәні бойынша оқылым, тыңдалым, жазылым және айтылым дағдыларын кешенді дамытуға бағытталған. Құралдың мазмұны оқушылардың қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгеру ерекшеліктерін ескере отырып, коммуникативтік бағытта құрылды. Негізгі назар тілдік дағдыларды өзара кіріктіре дамытуға, оқушының тілдік ортада еркін әрекет етуіне және функционалдық сауаттылығын арттыруға аударылады.

Әдістемелік құрал Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігінің бекіткен жаңартылған білім беру мазмұнына сәйкес әзірленді. Атап айтқанда, ҚР Оқу-ағарту министрінің «Орта білім беру ұйымдарына арналған жалпы білім беретін пәндердің үлгілік оқу бағдарламаларын бекіту туралы» бұйрығының талаптары негізге алынды. Құралда көрсетілген мақсаттар мен міндеттер мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартына сай келеді және 8-сынып оқушыларының оқу жетістіктерін бағалау талаптарымен үйлеседі.

Құрал мазмұнында тыңдалым арқылы ақпаратты түсіну, оқылым арқылы мәтінді талдау, жазылым арқылы өз ойын жүйелі жеткізу және айтылым арқылы еркін сөйлеу дағдыларын дамытуға арналған тиімді стратегиялар ұсынылады. Әр дағды бір-бірімен тығыз байланыста қарастырылып, сабақ барысында интеграцияланған тапсырмалар арқылы жүзеге асырылады. Бұл тәсіл оқушылардың сөздік қорын байытып, грамматикалық сауаттылығын арттырумен қатар, сыни ойлау және пікір білдіру қабілеттерін дамытады.

Әдістемелік құралды пайдалану нәтижесінде 8-сынып оқушыларының қазақ тілінде қарым-қатынас жасауға деген қызығушылығы артып, тілдік кедергілерді жеңуге мүмкіндік туады. Ұсынылған тапсырмалар мен әдістер мұғалімніңшығармашылықпенжұмысістеуіне,сабақтытүрлендіріп

 

ұйымдастыруына жағдай жасайды. Құрал қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдеріне оқу үдерісін тиімді жоспарлауға және оқушылардың тілдік құзыреттілігін жүйелі түрде дамытуға арналған практикалық басшылық ретінде ұсынылады.

Өзектілігі: Қазіргі білім беру кеңістігінде көптілді тұлға қалыптастыру – мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, орыс сыныптарындағы қазақ тілі мен әдебиеті (Т2) пәнінде оқушылардың тілдік құзыреттілігін дамыту ерекше маңызға ие. 8-сыныпта оқушылардың тілдік деңгейі күрделене түсіп, олардан тек дайын үлгілерді меңгеру ғана емес, өз ойын еркін, дәл әрі сауатты жеткізу талап етіледі. Алайда тәжірибе көрсеткендей, тілдік дағдылардың (оқылым, тыңдалым, жазылым, айтылым) жеке-жеке дамытылуы оқушының толыққанды коммуникативтік қабілетін қалыптастыруға жеткіліксіз.

Сондықтан тілдік дағдыларды кешенді, біртұтас жүйе ретінде дамыту – өзекті мәселе болып отыр. Бұл әдістемелік құрал оқушылардың мәтінді түсіну, тыңдау арқылы ақпаратты қабылдау, жазбаша сауатты жауап беру және ауызша еркін сөйлеу қабілеттерін өзара байланыстыра дамытуды көздейді. Сонымен қатар құрал мазмұны оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыруға, өмірлік жағдаяттарда қазақ тілін қолдана білуіне бағытталған. Осы ерекшеліктер аталған әдістемелік құралдың өзектілігін айқындайды.

Мақсаты: Орыс сыныптарындағы 8-сынып оқушыларының қазақ тілі мен әдебиеті (Т2) пәні бойынша оқылым, тыңдалым, жазылым және айтылым дағдыларын кешенді түрде дамыту арқылы коммуникативтік құзыретті, функционалдық сауатты тұлға қалыптастыру. Оқушылардың қазақ тілінде еркін қарым-қатынас жасауына, мәтін мазмұнын түсініп, оған өз көзқарасын білдіруіне және тілдік нормаларды сақтай отырып ой қорыта алуына жағдай жасау.

 

Міндеттері:

• оқушылардың тыңдалым арқылы негізгі және қосымша ақпаратты түсіну дағдыларын қалыптастыру;
• оқылым барысында әртүрлі жанрдағы мәтіндерді түсініп оқу, талдау және бағалау қабілеттерін дамыту;
• жазылым дағдысы арқылы өз ойын жүйелі, сауатты, логикалық құрылымда жеткізуге үйрету;
• айтылым дағдысын жетілдіру арқылы пікір білдіру, дәлелдеу, сұхбатқа қатысу мәдениетін қалыптастыру;
• тілдік дағдыларды кіріктіре оқыту арқылы сөздік қорды байыту және грамматикалық сауаттылықты арттыру;
• ұлттық құндылықтарды, қазақ халқының мәдениеті мен әдеби мұрасын таныту арқылы оқушының рухани дүниетанымын кеңейту;
• оқушылардың сыни ойлау, шығармашылық және зерттеушілік қабілеттерін дамыту.

Жаңашылдығы: Әдістемелік құралдың жаңашылдығы – тілдік дағдыларды жеке-жеке емес, кешенді әрі өзара сабақтастықта дамытуға негізделуінде. Құралда коммуникативтік, әрекеттік және функционалдық бағыттағы заманауи әдіс-тәсілдер кеңінен қолданылады. Оқушылардың тілдік белсенділігін арттыру мақсатында жұптық, топтық жұмыстар, диалогтік тапсырмалар, мәтінге негізделген шығармашылық жұмыстар ұсынылады.

Сонымен қатар құралда өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалар арқылы оқушының қазақ тілін практикалық тұрғыда қолдану дағдысы дамытылады. Бұл тәсіл оқушыны дайын жауапқа емес, өз ойын еркін айтуға, дәлелдеуге және талдауға жетелейді. Әдістемелік құралдың мазмұны қазіргі білім беру талаптарына сай жаңартылған, оқушының тұлғалық дамуын басты назарға алады.

 

Күтілетін нәтиже: Әдістемелік құралды қолдану нәтижесінде оқушылардың қазақ тіліндегі коммуникативтік қабілеті айтарлықтай артады. Оқушылар тыңдалым мен оқылым арқылы ақпаратты дұрыс қабылдап, мазмұнын түсініп, оған талдау жасай алады. Жазылым және айтылым дағдыларының дамуы арқылы өз ойын жүйелі, дәл және сауатты жеткізуге машықтанады.

Сонымен қатар оқушылардың сөздік қоры кеңейіп, грамматикалық нормаларды дұрыс қолдану дағдысы қалыптасады. Қазақ тіліне деген қызығушылық артып, тілдік кедергілерді жеңуге деген сенім пайда болады. Нәтижесінде оқушылар өмірлік жағдаяттарда қазақ тілін еркін қолдана алатын деңгейге жетеді.

Оқушылардың білім-білік дағдыларына қойылатын талаптар

Әдістемелік құралды меңгеру барысында оқушылардан төмендегідей білім-білік және дағдылар талап етіледі:

·қазақ тіліндегі әртүрлі тақырыптағы мәтіндерді түсініп оқи алу және негізгі ойды анықтай білу;

·тыңдалған ақпараттың мазмұнын түсініп, сұрақтарға жауап беру және қорытынды жасау;

·жазбаша жұмыстарда (эссе, пікір, хабарлама, хат) тілдік нормаларды сақтай отырып ойын жеткізу;

·ауызша сөйлеу барысында өз көзқарасын еркін білдіру, дәлелдеу және сұхбатқа қатысу;

• әдеби тіл нормаларын сақтай отырып, сөздерді орынды қолдану;

·алған тілдік білімін күнделікті өмірде, оқу және әлеуметтік ортада тиімді пайдалану;

·қазақ халқының мәдениеті мен әдебиеті туралы қарапайым түсінік қалыптастыру.

 

Теориялық бөлім

Оқылым, тыңдалым, жазылым, айтылым дағдыларын кешенді дамытудың ғылыми-әдістемелік негіздері

Қазіргі тіл білімінде екінші тілді оқыту үдерісі коммуникативтік бағытта жүзеге асырылуы тиіс екені ғылыми тұрғыда дәлелденген. Тілді меңгеру тек грамматикалық ережелерді жаттаумен шектелмей, оны нақты қарым-қатынас жағдайында қолдана алумен өлшенеді. Осы тұрғыдан алғанда, орыс сыныптарындағы қазақ тілі мен әдебиеті (Т2) пәнінде оқушылардың оқылым, тыңдалым, жазылым және айтылым дағдыларын кешенді дамыту – басты әдістемелік ұстанымдардың бірі болып табылады. Тілдік дағдылардың өзара байланыста дамуы оқушының тілдік тұлға ретінде қалыптасуына мүмкіндік береді.

Екінші тілді оқыту теориясында тілдік дағдылардың интеграциясы маңызды орын алады. Ғалымдар тілдік әрекеттің барлық түрлері бір-бірімен тығыз байланыста дамитынын атап көрсетеді. Мәселен, тыңдалым арқылы қабылданған ақпарат оқылым барысында тереңдетіледі, ал жазылым мен айтылым сол ақпаратты қайта өңдеп, өз ойын білдіруге жағдай жасайды. Сондықтан 8-сыныпта қазақ тілін оқытуда тілдік дағдыларды жеке-жеке емес, біртұтас жүйе ретінде қарастыру оқушылардың коммуникативтік қабілетін арттырады.

Коммуникативтік әдіс – екінші тілді оқытудағы жетекші тәсілдердің бірі. Бұл әдіс тілдік білімді практикалық әрекет арқылы меңгеруге бағытталған. Орыс сыныптарындағы 8-сынып оқушылары үшін қазақ тілін өмірлік жағдаяттарда қолдану мүмкіндігін арттыру маңызды. Коммуникативтік бағыттағы тапсырмалар оқушыны пікір айтуға, дәлелдеуге, сұрақ қоюға және жауап беруге үйретеді. Нәтижесінде оқушы тілдік кедергілерді жеңіп, қазақ тілінде еркін сөйлеуге бейімделеді.

Функционалдық сауаттылықты қалыптастыру – қазіргі білім беру жүйесінің басты талаптарының бірі. Қазақ тілі мен әдебиеті (Т2) пәнінде

 

функционалдық сауаттылық оқушының мәтінді түсініп қана қоймай, оны талдап, өмірмен байланыстыра алуымен сипатталады. Теориялық тұрғыдан алғанда, функционалдық бағыттағы оқыту оқушының ойлау қабілетін дамытып, тілдік білімді қолданбалы деңгейге көтереді. Бұл әсіресе 8-сыныпта маңызды, себебі оқушылар алдағы білім сатыларына дайындық кезеңінен өтеді.

Оқылым дағдысы – тіл меңгерудің негізі болып табылады. Теориялық еңбектерде оқылым ақпарат көзі ғана емес, тілдік модельдерді меңгерудің құралы ретінде қарастырылады. Оқылым барысында оқушылар сөз мағынасын, сөйлем құрылымын, мәтін логикасын түсінеді. Ал тыңдалым дағдысы ауызша сөйлеуді қабылдау арқылы тілдің табиғи қалпын меңгеруге мүмкіндік береді. Тыңдалым оқушының есту арқылы түсіну қабілетін дамытып, айтылымға негіз қалайды.

Жазылым мен айтылым – оқушының белсенді тілдік әрекетін көрсететін дағдылар. Жазылым ойды жүйелеуге, тілдік нормаларды сақтауға үйретсе, айтылым ауызша қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырады. Теориялық тұрғыда бұл екі дағды оқушының тілдік дербестігін қалыптастыратын негізгі құралдар болып саналады. Қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгеруде жазылым мен айтылымның өзара байланыста дамуы ерекше маңызға ие.

Қорыта айтқанда, оқылым, тыңдалым, жазылым және айтылым дағдыларын кешенді дамыту – орыс сыныптарындағы қазақ тілі мен әдебиеті (Т2) пәнінің теориялық негізін құрайды. Бұл тәсіл оқушының тілдік білімін жүйелеп қана қоймай, оның тұлғалық, коммуникативтік және мәдени құзыреттілігін қалыптастыруға бағытталған. Ұсынылып отырған әдістемелік құралдың теориялық бөлімі осы ғылыми-әдістемелік тұжырымдарға сүйене отырып жасалды.

Екінші тілді меңгертудің ғылыми-теориялық негіздері

Екінші тілді меңгерту – күрделі әрі көпқырлы психолингвистикалық үдеріс. Бұл үдеріс оқушының ана тіліндегі тілдік тәжірибесіне, ойлау жүйесіне

 

және әлеуметтік ортасына тікелей байланысты. Орыс сыныптарындағы қазақ тілін екінші тіл ретінде оқыту барысында оқушылар жаңа тілдік жүйені меңгерумен қатар, екі тілдің құрылымдық ерекшеліктерін салыстыра қабылдайды. Осы себепті екінші тілді оқытуда ғылыми негізделген әдістемелік ұстанымдарды сақтау аса маңызды.

Ғылыми еңбектерде екінші тілді меңгеру табиғи және ұйымдастырылған жолмен жүзеге асатыны көрсетіледі. Мектеп жағдайында бұл үдеріс мақсатты, жүйелі және жоспарлы оқыту арқылы іске асады. Қазақ тілін Т2 ретінде меңгерту барысында оқушы тілдік заңдылықтарды саналы түрде қабылдап, оларды сөйлеу әрекетінде қолдануға үйренеді. Бұл жерде тілдік білім мен сөйлеу тәжірибесінің үйлесімділігі негізгі рөл атқарады.

Екінші тілді оқыту теориясында ана тілінің ықпалы ерекше орын алады. Ана тілінің құрылымы екінші тілді меңгеруде әрі тірек, әрі кедергі бола алады. Бұл құбылыс тіл білімінде интерференция деп аталады. Орыс тілді оқушылар қазақ тілінде сөйлегенде дыбыстық, грамматикалық және лексикалық қателер жіберуі мүмкін. Сондықтан әдістемелік тұрғыдан бұл ерекшеліктер алдын ала ескеріліп, тапсырмалар жүйесі соған сай құрылуы қажет.

Сонымен қатар, Л.С. Выготскийдің «жақын даму аймағы» теориясы екінші тілді меңгертуде маңызды орын алады. Оқушының өз бетінше орындай алмайтын, бірақ мұғалімнің немесе сыныптастарының көмегі арқылы орындай алатын әрекеттері тілдік дамудың алғышарты болып табылады. Осы теорияға сүйене отырып, қазақ тілін оқытуда қолдау көрсету, үлгі ұсыну және біртіндеп дербестікке көшу принциптері басшылыққа алынады.

Сөйлеу әрекетінің теориясы және тілдік дағдылардың

интеграциясы

Сөйлеу әрекеті – адамның ойлау нәтижесін тіл арқылы жүзеге асыратын күрделі психологиялық әрі әлеуметтік үдеріс. Ғылыми әдебиеттерде сөйлеу әрекетінің негізгі түрлері ретінде тыңдалым, оқылым, жазылым және айтылым қарастырылады. Бұл дағдылар бір-бірімен тығыз байланыста дамып, біртұтас

 

коммуникативтік жүйені құрайды. Сондықтан тілдік дағдыларды оқытуда олардың өзара интеграциясын қамтамасыз ету – негізгі теориялық талаптардың бірі.

Тыңдалым – тілдік ақпаратты қабылдаудың бастапқы кезеңі болып табылады. Оқушы тыңдау арқылы тілдің дыбыстық жүйесін, интонациясын және сөйлеу ырғағын меңгереді. Тыңдалым дағдысы айтылымның негізін қалайды, себебі есту арқылы қабылданған тілдік үлгілер сөйлеу барысында қолданылады. Ал оқылым дағдысы мәтін құрылымын, сөз қолданысын және грамматикалық заңдылықтарды саналы түрде меңгеруге мүмкіндік береді.

Жазылым мен айтылым – сөйлеу әрекетінің өнімді түрлері болып саналады. Жазылым оқушыны өз ойын жүйелі, логикалық құрылымда жеткізуге үйретсе, айтылым ауызша қарым-қатынас жасау қабілетін қалыптастырады. Бұл екі дағдының дамуы оқушының тілдік дербестігін арттырып, өз пікірін еркін білдіруіне жол ашады. Теориялық тұрғыдан алғанда, жазылым мен айтылымның қатар дамуы тілдік білімнің беріктігін қамтамасыз етеді.

Тілдік дағдыларды интеграциялау қағидасы оқыту үдерісінде бір дағдыны екіншісінен бөліп қарамауды көздейді. Мәселен, тыңдалған мәтін бойынша оқылым тапсырмасын орындау, оқылған мәтін негізінде жазбаша пікір жазу немесе ауызша талқылау жүргізу – дағдыларды кешенді дамытудың тиімді жолы. Бұл тәсіл оқушылардың тілдік әрекетін жандандырып, оқу үдерісінің нәтижелілігін арттырады.

Коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастырудың теориялық

негіздері

Коммуникативтік құзыреттілік – оқушының тілдік білімді нақты қарым- қатынас жағдайында тиімді қолдана алу қабілеті. Қазіргі білім беру теориясында бұл ұғым тіл үйретудің басты нәтижесі ретінде қарастырылады. Орыс сыныптарындағы қазақ тілі мен әдебиеті (Т2) пәнінде коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастыру оқушының қазақ тілінде еркін сөйлеуіне, өз ойын

 

түсінікті жеткізуіне және өзгелермен тиімді қарым-қатынас орната алуына бағытталады.

Ғылыми тұрғыда коммуникативтік құзыреттілік бірнеше құрамдас бөліктен тұрады: тілдік, әлеуметтік, мәдени және прагматикалық компоненттер. Тілдік компонент оқушының сөздік қоры мен грамматикалық сауаттылығын қамтыса, әлеуметтік компонент қарым-қатынас жағдайына сай сөйлеу нормаларын сақтауды көздейді. Ал мәдени компонент қазақ халқының ұлттық құндылықтары мен сөйлеу мәдениетін түсінуге бағытталған.

Коммуникативтік құзыреттілікті дамытуда әрекеттік тәсіл маңызды рөл атқарады. Оқушы тілдік білімді дайын күйінде емес, түрлі сөйлесім жағдаяттары арқылы меңгереді. Диалог, пікірталас, рөлдік ойын, жағдаяттық тапсырмалар оқушының белсенділігін арттырып, тілдік қорқынышты жоюға ықпал етеді. Бұл тәсілдер теориялық тұрғыда оқушыны тілдік ортаға енгізудің тиімді жолы ретінде қарастырылады.

Қорытындылай келе, коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастыру – екінші тілді меңгертудің негізгі нәтижесі болып табылады. Тілдік дағдыларды кешенді дамыту, сөйлеу әрекетінің теориясына сүйену және оқушының тұлғалық ерекшеліктерін ескеру арқылы ғана бұл мақсатқа қол жеткізуге болады. Ұсынылып отырған әдістемелік құралдың теориялық негізі осы ғылыми тұжырымдарға сүйеніп құрастырылды.

Практикалық бөлім

Оқылым дағдысын дамытуға арналған тапсырмалар 1-тапсырма. Мәтінді түсініп оқу және негізгі ойды анықтау

Мақсаты: Оқушылардың мәтінді түсініп оқу, негізгі ақпаратты анықтау және мазмұнын өз сөзімен жеткізу дағдыларын дамыту.

 

Тапсырманың шарты: Мәтінді мұқият оқыңыз. Мәтін бойынша берілген тапсырмаларды орындаңыз.

Мәтін: Қазақ тілі

Қазақ тілі – Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі. Ол қазақ халқының тарихы мен мәдениетін, салт-дәстүрі мен дүниетанымын бойына сіңірген бай әрі көркем тіл. Қазақ тілі арқылы халықтың ұлттық болмысы, рухани құндылықтары мен өмірге деген көзқарасы танылады. Қазіргі таңда қазақ тілін меңгеру – әрбір Қазақстан азаматы үшін маңызды қажеттілікке айналып отыр. Мемлекеттік тілді білу қоғамдағы қарым-қатынасты жеңілдетіп, түрлі ортада еркін әрекет етуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар қазақ тілін білу білім алуда, еңбек нарығында және қоғамдық өмірде кең мүмкіндіктер ашады. Мемлекеттік тілді меңгерген тұлға өз елінің мәдениеті мен тарихын тереңірек түсініп, ұлттық құндылықтарды құрметтеуге үйренеді. Қазақ тілінің дамуы мен қолданылу аясының кеңеюі ел бірлігін нығайтып, ортақ азаматтық жауапкершілікті қалыптастыруға ықпал етеді.

Тапсырмалар:

1. Мәтіннің тақырыбын анықтаңыз.
2. Мәтіндегі негізгі ойды бір сөйлеммен жазыңыз.
3. Мәтіннен мемлекеттік тілдің маңызын білдіретін 2 тіркесті табыңыз.

 

1. «Қазақ тілін меңгеру не үшін қажет?» деген сұраққа мәтін негізінде жауап беріңіз.

Орындау формасы: Жеке жұмыс

Бағалау критерийлері:

• мәтіннің мазмұнын түсінеді;
• негізгі ойды дұрыс анықтайды;

·мәтіннен қажетті ақпаратты таба алады;

• ойын қысқа әрі нақты жеткізеді.

Күтілетін нәтиже: Оқушы мәтінді түсініп оқиды, негізгі ақпаратты анықтайды және оны өз сөзімен жеткізе алады.

1. тапсырма. Мәтін құрылымын талдау

Мақсаты: Оқушылардың мәтін құрылымын ажырату, абзацтардың қызметін түсіну және ақпаратты жүйелеу дағдыларын дамыту.

Тапсырманың   шарты:   Мәтінді   мұқият   оқып   шығыңыз.   Мәтін бойынша берілген тапсырмаларды орындаңыз.

Мәтін: Достық – өмірлік құндылық

 

 
 
 

Достық – адам өміріндегі ең маңызды рухани құндылықтардың бірі. Шынайы дос қиын сәтте қолдау көрсетіп, қуанышты күнде жанынан табылады. Достық адамдар арасындағы сенімге, сыйластыққа және адалдыққа негізделеді. Осындай қарым-қатынас адамның мінезін қалыптастырып, өмірге деген көзқарасын байытады.

Қазіргі қоғамда достықтың маңызы ерекше артып отыр. Бір-бірін түсіне білу, пікірін құрметтеу және өзара көмектесу – нағыз достықтың басты белгілері. Достар арқылы адам қарым-қатынас мәдениетін үйреніп, өз ойын ашық айтуға дағдыланады. Сондықтан достық тек жеке өмірде ғана емес, қоғамда да татулық пен бірлікті нығайтатын маңызды құндылық болып саналады.

Тапсырмалар

Төмендегі кестені мәтін мазмұнына сәйкес толтырыңыз.

Абзац	Абзацтың негізгі ойы	Тірек сөздер
1-абзац
2-абзац

Қосымша тапсырмалар:

1. Мәтін неше абзацтан тұрады?
2. Бірінші абзацта достықтың қандай қасиеттері аталған?
3. Екінші абзацта достықтың қоғамдағы рөлі қалай сипатталған?
4. Абзацтардың өзара байланысын 1-2 сөйлеммен түсіндіріңіз.

Орындау формасы: Жеке жұмыс / жұптық жұмыс

Бағалау критерийлері:

• мәтін мазмұнын дұрыс түсінеді;

 

• абзацтардың негізгі ойын анықтайды;
• тірек сөздерді орынды таңдайды;

·мәтін құрылымын талдай алады.

Күтілетін нәтиже: Оқушы достық тақырыбындағы мәтінді түсініп оқиды, құрылымын талдайды және негізгі ақпаратты жүйелей алады.

1. тапсырма. «Ақпарат детективі» әдісі

Мақсаты: Оқушылардың мәтінді мұқият оқу, ақпаратты саралау, маңызды деректерді іріктеу және логикалық ойлау дағдыларын дамыту.

Мәтін: Астана – тәуелсіз Қазақстанның жүрегі

 

 
 

Астана – Қазақстан Республикасының елордасы, тәуелсіздіктің символы және заманауи қалалардың бірі. Қала Есіл өзенінің бойында орналасқан және қысқа уақыт ішінде елдің саяси, экономикалық әрі мәдени орталығына айналды. Астананың сәулеті ұлттық нақыш пен қазіргі заманғы архитектураның үйлесімін көрсетеді. Бұл қалада халықтың тарихы мен болашаққа деген сенімі айқын көрініс табады.

Елордада маңызды мемлекеттік мекемелер, білім беру және мәдениет ошақтары шоғырланған. «Бәйтерек», «Бейбітшілік және келісім сарайы», «Хан Шатыр» сынды сәулет нысандары Астананың көркіне көрік қосып, қаланың әлемге танылуына ықпал етті. Қала күн сайын дамып, халықаралық деңгейдегі кездесулер мен форумдардың алаңына айналуда.

 

Тапсырманың шарты: Сіз – ақпарат детективісіз. Мәтінді мұқият оқып, төмендегі «деректерді» табыңыз.

1. бөлім. Деректі тап.Төмендегі мәліметтерді мәтіннен тауып, белгілеңіз:
   • ☐ Қаланың орналасқан жері

• ☐ Қаланың ел үшін маңызы

• ☐ Сәулет ерекшелігі

• ☐ Танымал нысандар

• ☐ Қаланың қазіргі қызметі

1. бөлім. Артық ақпаратты анықта

Төмендегі сөйлемдердің біреуі мәтін мазмұнына сәйкес келмейді. Артық сөйлемді тауып, неліктен артық екенін түсіндіріңіз.

а) Астана – Қазақстанның саяси орталығы. ә) Қала Есіл өзенінің бойында орналасқан. б) Астана – Қазақстандағы ең көне қала.

в) Қала халықаралық кездесулер өтетін орталыққа айналды.

1. бөлім. Бір сөйлеммен қорыт.

Мәтіннің негізгі идеясын 1 сөйлеммен жазыңыз. Орындау формасы: Жеке жұмыс / жұптық жұмыс Бағалау критерийлері:

·мәтінді мұқият оқиды;

• негізгі және қосымша ақпаратты ажыратады;

·логикалық қорытынды жасай алады;

·ойын нақты әрі қысқа жеткізеді.

 

Күтілетін нәтиже: Оқушы мәтіндегі маңызды ақпаратты саралап, оқылым арқылы ой қорыта алады.

1. тапсырма. «Уақытпен тілдесу» әдісі

Мақсаты: Оқушылардың тарихи-танымдық мәтінді түсініп оқу, ақпаратты талдау және мәтін мазмұнын қорытындылау дағдыларын дамыту.

Мәтін: Тасқа қашалған жазулар

 

 
 

Тасқа қашалған жазулар – көне түркі дәуірінен қалған тарихи-мәдени мұралардың бірі. Бұл жазулар ежелгі түркі халқының тұрмыс-тіршілігі, дүниетанымы және мемлекет басқару жүйесі туралы маңызды мәлімет береді. Орхон, Енисей, Талас өңірлерінен табылған жазба ескерткіштер түркі өркениетінің жоғары деңгейде дамығанын дәлелдейді.

Аталған жазуларда ел бірлігі, ерлік, ата-баба рухына тағзым ету идеялары кеңінен көрініс тапқан. Олар халықты татулыққа, отанды қорғауға шақырған рухани құндылықтармен астасып жатыр. Тасқа қашалған мәтіндер арқылы біз өткен тарихпен тілдесіп, бабалар аманатын түсінуге мүмкіндік аламыз.

Тапсырманың шарты

1. бөлім. «Сөйлемді сөйлет». Мәтіннен төмендегі ойларға сәйкес келетін сөйлемдерді тауып, көшіріп жазыңыз:
   • тасқа қашалған жазулардың қандай кезеңге жататыны;

·бұл жазулардың қандай ақпарат беретіндігі;

 

• жазуларда көтерілген негізгі идея.

1. бөлім. «Тірі тарих». Егер тасқа қашалған жазулар бүгінгі жастарға үн қатса, олар қандай 3 кеңес айтар еді? (мәтін мазмұнына сүйеніп жазыңыз)
2. бөлім. «Бір сөз – бір мағына». Мәтіннен тарихи маңызы бар 3 сөзді

теріп жазып, әрқайсысына қысқаша түсініктеме беріңіз. Орындау формасы: Жеке жұмыс / жұптық жұмыс Бағалау критерийлері:

·мәтінді түсініп оқиды;

• негізгі ойды дәл анықтайды;

·мәтін мазмұнын өмірмен байланыстыра алады;

·ойды шығармашылықпен жеткізеді.

Күтілетін   нәтиже:   Оқушы   тарихи   мәтінді   түсініп   оқып,   негізгі ақпаратты талдайды және қорытынды жасай алады.

1. тапсырма. «Медиасарапшы» әдісі

Мақсаты: Оқушылардың ақпараттық мәтінді түсініп оқу, негізгі және қосымша ақпаратты ажырату, сыни ойлау дағдыларын дамыту.

Мәтін: Бұқаралық ақпарат құралдары

 

 
 
 

Бұқаралық ақпарат құралдары – қоғамдағы ақпарат алмасудың негізгі көзі. Оларға газет-журналдар, радио, теледидар және интернет желісі жатады. Бұқаралық ақпарат құралдары арқылы адамдар елдегі және әлемдегі жаңалықтармен танысып, қоғамдық пікір қалыптастырады. Қазіргі таңда ақпараттың жылдам таралуы қоғам өміріне айтарлықтай әсер етіп отыр.

Сонымен қатар бұқаралық ақпарат құралдарының жауапкершілігі де жоғары. Ақпараттың шынайылығы мен дәлдігі – қоғам сенімінің негізі. Дұрыс әрі тексерілген ақпарат адамдардың саналы шешім қабылдауына ықпал етеді. Сондықтан медиамәдениет пен ақпаратты сыни тұрғыда қабылдау дағдысы әрбір азамат үшін маңызды болып табылады.

Тапсырманың шарты

1. бөлім. «Ақпарат сүзгісі». Мәтіннен төмендегі мәліметтерді тауып, кестеге толтырыңыз.

Ақпарат түрі	Мәтіннен дәлел
Бұқаралық ақпарат құралдарының қызметі
Қазіргі қоғамдағы рөлі
Жауапкершілік мәселесі

1. бөлім. «Дұрыс па, бұрыс па?». Төмендегі тұжырымдарды оқып, мәтінге сәйкес болса – дұрыс, сәйкес келмесе – бұрыс деп белгілеңіз.
2. Бұқаралық ақпарат құралдары тек ойын-сауық үшін қызмет етеді.
3. Ақпараттың шынайылығы қоғам үшін маңызды.
4. Интернет бұқаралық ақпарат құралдарының бір түрі болып саналады.
5. бөлім. «Бір кеңес». Мәтінге сүйене отырып, жасөспірімдерге арналған 1 медиасауаттылық кеңесін жазыңыз.

Орындау формасы: Жеке жұмыс / жұптық жұмыс

 

Бағалау критерийлері:

• мәтінді толық түсінеді;

·ақпаратты саралай алады;

·мәтінге сүйеніп ой қорытады;

• өз пікірін нақты жеткізеді.

Күтілетін   нәтиже:   Оқушы   бұқаралық  ақпарат  құралдары  туралы мәтінді түсініп оқиды, ақпаратты сыни тұрғыда бағалай алады.

Тыңдалым дағдысын дамытуға арналған тапсырмалар 1-тапсырма. «Ұлттық мұра үнін тыңда» әдісі

Мақсаты: Оқушылардың тыңдалған бейнемәтінді түсіну, негізгі және нақты ақпаратты анықтау, ұлттық құндылықтар туралы танымын кеңейту.

Тыңдалым материалы

 

 
 

Видеоны мұқият тыңдаңыз:

Қазақтың ұлттық ойындары

(Мұғалім видеоны 1–2 рет тыңдатады)

 

Тапсырмалар

1. бөлім. «Негізгі ақпаратты анықта»

Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз:

1. Видеода қандай ұлттық ойындар туралы айтылды?
2. Қазақ күресінің ерекшелігі қалай сипатталды?
3. Қажымұқан Мұңайтпасұлы не себепті тарихи тұлға ретінде аталды?

1. бөлім. «Дұрыс – бұрыс»

Видеомазмұнға сәйкес тұжырымдарды белгілеңіз.

Тұжырым	Дұрыс	Бұрыс
Қыз қуу – ұлттық ат спорты ойыны	☐	☐
Бәйге тек ойын-сауық үшін өткізіледі	☐	☐
Қазақ күресі батылдық пен күшті талап етеді	☐	☐
Қажымұқан қазақ күресімен ғана айналысқан	☐	☐

1. бөлім. «Бір тұлға – бір ой»

Қажымұқан Мұңайтпасұлы туралы видеодан есте қалған 1 маңызды деректі жазыңыз және оның неліктен маңызды екенін түсіндіріңіз.

Орындау формасы: Жеке жұмыс / жұптық жұмыс

Бағалау критерийлері:

• тыңдалған ақпаратты түсінеді;
• негізгі деректерді дұрыс анықтайды;

·ұлттық құндылықтар туралы ойын білдіреді;

·жауаптарын нақты әрі түсінікті жеткізеді.

 

Күтілетін нәтиже: Оқушы ұлттық ойындар мен Қажымұқан Мұңайтпасұлы туралы тыңдалым мәтінін түсініп, негізгі ақпаратты саралай алады.

2-тапсырма. «Тыңда, түсін» әдісі

Мақсаты: Оқушылардың тыңдалған мәтінді түсіну, негізгі және нақты ақпаратты анықтау, ұлттық тағамдар туралы танымын кеңейту.

Тыңдалым материалы

 

 
 

 

Тапсырмалар

1. бөлім. «Негізгі ойды тыңдап тап»
2. Тыңдалым мәтінінің тақырыбын анықтаңыз.
3. Наурыз көженің қандай мағынаны білдіретінін айтыңыз.

1. бөлім. «Ақпаратты тап»

Тыңдалым мәтініне сүйене отырып, кестені толтырыңыз.

Дәм атауы	Нені білдіреді
Су
Ет
Дәнді дақылдар

1. бөлім. «Бір сөйлеммен қорыт»

Наурыз көженің халық өміріндегі маңызын 1 сөйлеммен жеткізіңіз.

Орындау формасы: Жеке жұмыс / жұптық жұмыс

Бағалау критерийлері:

• тыңдалған мәтінді түсінеді;

·негізгі және нақты ақпаратты анықтайды;

• ұлттық дәстүр туралы ойын жеткізе алады.

Күтілетін нәтиже: Оқушы Наурыз көже туралы тыңдалым мәтінін түсініп, оның маңызын айта алады.

 

3-тапсырма. «Мазмұнды анықта» әдісі

Мақсаты:   Оқушылардың   тыңдалған  мәтінді   түсіну,  негізгі   ойды анықтау және ұлттық мереке туралы білімін кеңейту.

Тыңдалым материалы

 

 
 

Тапсырмалар

1. бөлім. «Негізгі ойды анықта»
2. Тыңдалым мәтінінің тақырыбын атаңыз.
3. Наурыз мейрамы нені білдіреді?

1. бөлім. «Ақпаратты сәйкестендір»

Төмендегі кестені тыңдалым мәтініне сүйене отырып толтырыңыз.

Іс-әрекет	Мерекедегі маңызы
Ұлттық киім кию
Ұлттық ойындар
Бата беру

 

1. бөлім. «Бір тілек»

Наурыз  мейрамында   адамдар бір-біріне қандай    тілек айтады деп ойлайсыз? 1–2 сөйлеммен жазыңыз.

Орындау формасы: Жеке жұмыс / жұптық жұмыс

Бағалау критерийлері:

• тыңдалған мәтінді түсінеді;

·негізгі ойды дұрыс анықтайды;

• нақты ақпаратты ажырата алады;

·ұлттық құндылықтар туралы ойын жеткізеді.

Күтілетін нәтиже: Оқушы Наурыз мейрамы туралы тыңдалым мәтінін түсініп, оның маңызын айта алады.

1. тапсырма. Ыбырай Алтынсариннің «Әдеп» әңгімесіндегі тәрбиелік мәнді анықта

Мақсаты: Оқушылардың көркем мәтінді тыңдап түсіну, негізгі ойды анықтау, тәрбиелік мәнін бағалау дағдыларын дамыту.

Тыңдалым материалы

 

 
 
 

Тапсырмалар

1. бөлім. «Мазмұнын түсін»
   1. Әңгімеде қандай кейіпкерлер бар?
   2. Мұжық қандай әрекет жасады?
   3. Әкім не себепті мұжыққа бас иді?

1. бөлім. «Дұрыс – бұрыс»

Төмендегі тұжырымдарды белгілеңіз.

Тұжырым	Дұрыс	Бұрыс
Әкім мұжыққа мән бермеді	☐	☐
Мұжық әдептілік көрсетті	☐	☐
Әкімнің жауабы әдептің маңызын көрсетеді	☐	☐

1. бөлім. «Тәрбиелік ой»

Әңгімеден қандай тәрбиелік ой түйдіңіз? 1–2 сөйлеммен жазыңыз.

Орындау формасы: Жеке жұмыс / жұптық жұмыс

Бағалау критерийлері:

• тыңдалған мәтінді түсінеді;

·негізгі ойды анықтайды;

• кейіпкерлер әрекетін бағалай алады;
• өз ойын қысқа әрі нақты жеткізеді.

Күтілетін нәтиже: Оқушы «Әдеп» әңгімесінің мазмұнын түсініп, оның тәрбиелік мәнін айқындай алады.

5-тапсырма. «Тыңдалым арқылы өмірлік ойды анықтау» әдісі

 

Мақсаты: Оқушылардың көркем мәтінді тыңдап түсіну, кейіпкерлер әрекетін салыстыру, негізгі ой мен өмірлік мәнін анықтау дағдыларын дамыту.

Тыңдалым материалы

 

 
 

Тапсырмалар

1. бөлім. «Мазмұнын түсін»
2. Әңгімеде қандай кейіпкерлер бар?

1. Злиха мен Бәтиманың көңіл күйі қалай суреттелген?
2. Бәтима ауырлықты қалай «жеңілдетті»?

1. бөлім. «Салыстыр»

Төмендегі кестені толтырыңыз.

Кейіпкер	Мінез-құлқы	Көңіл күйі
Злиха
Бәтима

1. бөлім. «Асыл ой»

2. Әңгімедегі «асыл шөп» нені білдіреді?
3. Бұл ойды бүгінгі өмірмен қалай байланыстырар едіңіз? (1–2 сөйлем)

 

Орындау формасы: Жеке жұмыс / жұптық жұмыс

Бағалау критерийлері:

• тыңдалған мәтінді толық түсінеді;

·кейіпкерлер әрекетін салыстырады;

• негізгі ойды анықтайды;

·өмірлік мәнін түсіндіре алады.

Күтілетін нәтиже: Оқушы «Асыл шөп» әңгімесінің мазмұнын тыңдап түсініп, сабырдың адам өміріндегі маңызын ұғынады.

Жазылым дағдысын дамытуға арналған тапсырмалар 1-тапсырма. Мәтінді қайта жазу және ойды дамыту

Мақсаты: Оқушылардың мәтін мазмұнын сақтай отырып кеңейтіп жазу, ойды жүйелеу және сауатты жазу дағдыларын дамыту.

Тапсырманың шарты: Төмендегі мәтінді мұқият оқыңыз. Өзіңіз 10 сөйлем арқылы қайтадан мәтін жазыңыз. Мәтінге өз ойыңызды қосуға болады, бірақ негізгі тақырыптан ауытқымаңыз.

Мәтін: EXPO – болашаққа бастар жол

 

 
 
 

EXPO – әлем елдерінің ғылыми, техникалық және мәдени жетістіктерін таныстыратын халықаралық көрме. Бұл көрме арқылы мемлекеттер өздерінің даму бағытын, инновациялық жобаларын және болашаққа деген көзқарасын көрсетеді. Қазақстан үшін EXPO-2017 көрмесі ерекше маңызға ие болды. Көрме Астана қаласында өтіп, «Болашақ энергиясы» тақырыбын арқау етті.

EXPO-2017 көрмесіне көптеген шетелдік қонақтар келіп, еліміздің әлеуетімен танысты. Көрме барысында баламалы энергия көздері, экологиялық таза технологиялар кеңінен таныстырылды. Бұл шара Қазақстанның халықаралық беделін арттырды. Сонымен қатар көрме жастарды ғылым мен жаңашылдыққа қызықтырды. EXPO нысандары кейін де ел игілігіне қызмет етуде. Сондықтан EXPO көрмесі еліміздің дамуына зор үлес қосты.

Жазылымға қойылатын талаптар

• мәтін 10 сөйлемнен тұруы;

·тақырып сақталуы;

• ой жүйелі және байланысты болуы;

·орфографиялық және пунктуациялық нормалар сақталуы.

Орындау формасы: Жеке жұмыс

Бағалау критерийлері:

• мәтінді мазмұнына сай қайта жазады;

·ойды кеңейтіп жеткізеді;

• сауатты жазады.

Күтілетін нәтиже: Оқушы EXPO туралы мәтінді мазмұнын сақтай отырып, 10 сөйлеммен байланыстырып жаза алады.

1. тапсырма. «Сұрақ – жауап арқылы ой қалыптастыру» әдісі

(аналитикалық + бағытталған жазылым)

 

Мақсаты: Оқушылардың дайын мәтінді көшіру емес, бағыттаушы сұрақтар арқылы ой қорытып, қысқа да нұсқа жазбаша жауап беру дағдыларын дамыту.

Тапсырманың шарты: Мағжан Жұмабаев туралы берілген бағыттаушы сұрақтарға жауап беріңіз. Барлық жауаптарды біріктіріп, соңында біртұтас 6-7 сөйлемдік мәтін құрастырыңыз.

 

 
 

Бағыттаушы сұрақтар

1. Мағжан Жұмабаевты қазақ әдебиетінде қандай ақын деп атауға болады?
2. Оның өлеңдерінде қандай негізгі тақырыптар жиі кездеседі?
3. Ақын шығармалары не себепті бүгінгі оқырман үшін маңызды?
4. Мағжан поэзиясының тілі мен стиліне тән бір ерекшелікті атаңыз.
5. Мағжан шығармалары оқушыға қандай ой немесе тәрбие береді?

Жазылымға қойылатын талаптар

 

• барлық сұрақтарға жауап беру;
• жауаптарды байланыстырып, бір мәтін жасау;

·6–7 толық сөйлем болуы;

·әдеби тіл нормаларын сақтау.

Орындау формасы: Жеке жұмыс

Бағалау критерийлері:

• сұрақтарға нақты жауап береді;

• жауаптарды логикалық байланыстырады;

·ойын жүйелі жеткізеді;

·сауатты жазады.

Күтілетін нәтиже: Оқушы бағыттаушы сұрақтар арқылы Мағжан Жұмабаев туралы жүйелі әрі мазмұнды жазбаша мәтін құрастыра алады.

1. тапсырма. «Кластерден мәтінге» әдісі Тақырып: Отбасылық құндылықтар

Мақсаты: Оқушылардың ойды жоспарлау, негізгі ұғымдарды жүйелеу және сол тірек ұғымдар негізінде байланыстырып жазу дағдыларын дамыту.

Тапсырманың шарты

1. «Отбасылық құндылықтар» тақырыбына байланысты кластер құрыңыз.
2. Кластердегі тірек сөздерді пайдаланып, 7-8 сөйлемнен тұратын мәтін жазыңыз.

 

Кластерге арналған тірек ұғымдар (үлгі):

• отбасы

·сыйластық

• жауапкершілік

·мейірім

• дәстүр

·тәрбие

(Оқушы өз ойына қарай 2-3 тірек сөз қоса алады)

Жазылымға қойылатын талаптар

• мәтін 7–8 сөйлемнен тұруы;

·тірек сөздер мағыналық байланыста қолданылуы;

• ой жүйелі әрі нақты жеткізілуі;

·әдеби тіл нормалары сақталуы.

Орындау формасы: Жеке жұмыс / жұптық жұмыс

Бағалау критерийлері:

 

• кластерді дұрыс құрастырады;
• негізгі ойды нақты анықтайды;

·ойды жүйелі түрде жазады;

·сауатты жазады.

Күтілетін нәтиже: Оқушы тірек ұғымдар арқылы отбасылық құндылықтар туралы байланыстырып, мазмұнды мәтін жаза алады.

1. тапсырма. «Жарнама мәтінін құрастыру» әдісі Тақырып: Қазақстандағы туризм

Мақсаты: Оқушылардың функционалдық жазылымын дамыту, ақпаратты қысқа, нақты әрі тартымды түрде жеткізу дағдыларын қалыптастыру.

Тапсырманыңшарты:Сізтуристікагенттіктіңқызметкерісіз.

Қазақстандағы бір туристік бағытты таңдап, жарнама мәтінін жазыңыз.

 

 
 

Жазылым көлемі: 6-8 сөйлем

Бағытты таңдау:

 

• Алматы – таулы аймақтар
• Түркістан – тарихи-рухани орталық

·Бурабай – табиғи демалыс орны

·Каспий теңізі жағалауы

• Алтай өңірі

(Басқа бағытты таңдауға да болады)

Жарнама мәтінінде болуы тиіс:

• орынның атауы;

·неге бару керек екені;

·қандай ерекшелігі бар;

• туристер үшін қандай мүмкіндік бар.

Жазылымға қойылатын талаптар

• мәтін 6–8 сөйлемнен тұруы;

·қызықты әрі тартымды стильде жазылуы;

• ой нақты және түсінікті берілуі;

·әдеби тіл нормалары сақталуы.

Орындау формасы: Жеке жұмыс / жұптық жұмыс

Бағалау критерийлері:

• тақырыпты ашады;

·ақпаратты тартымды ұсынады;

• жазылым құрылымын сақтайды;

·сауатты жазады.

 

Күтілетін нәтиже: Оқушы Қазақстандағы туризм тақырыбында функционалдық бағытта жарнама мәтінін жаза алады.

1. тапсырма. «Салыстырмалы пікір жазу» әдісі Тақырып: Робот пен адам

Мақсаты: Оқушылардың салыстыру арқылы ой қорыту, дәлел келтіру және өз көзқарасын жазбаша жеткізу дағдыларын дамыту.

Тапсырманың шарты: Төмендегі кестені толтырыңыз, содан кейін кестедегі мәліметтерге сүйене отырып 7-8 сөйлемнен тұратын пікір мәтінін жазыңыз.

 

 
 

Салыстыру кестесі

Көрсеткіш	Адам	Робот
Ойлау қабілеті
Сезім, эмоция
Қателесу мүмкіндігі
Қоғамдағы рөлі

 

Жазылымға қойылатын талаптар

• мәтін 7-8 сөйлемнен тұруы;

• адам мен роботтың айырмашылығы мен ұқсастығы көрсетілуі;
• кемінде 1 жеке пікір болуы;

·ой жүйелі және дәлелді берілуі.

Орындау формасы: Жеке жұмыс

Бағалау критерийлері:

• салыстыруды дұрыс жүргізеді;

·негізгі айырмашылықты көрсетеді;

• өз пікірін нақты жеткізеді;

·сауатты жазады.

Күтілетін нәтиже: Оқушы робот пен адамды салыстыра отырып, технология мен адамзаттың рөлі туралы сыни тұрғыда жазбаша пікір білдіре алады.

АЙТЫЛЫМ ДАҒДЫСЫН ДАМЫТУҒА АРНАЛҒАН ТАПСЫРМАЛАР

1. тапсырма. «Сөйлесу шеңбері» әдісі Тақырып: Достық және қарым-қатынас

Мақсаты: Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын дамыту, өз ойын еркін жеткізу, диалогке түсу және пікір алмасу мәдениетін қалыптастыру.

Тапсырманың шарты Оқушылар шеңбер бойымен отырады. Мұғалім төмендегі сұрақтарды кезекпен қояды. Әр оқушы кемінде 1–2 сөйлеммен жауап береді.

 

Сұрақтар

1. Сен үшін достық деген не?

1. Нағыз достың қандай қасиеттері болуы керек?
2. Достықты сақтау үшін не істеу қажет?
3. Досыңмен келіспей қалған жағдайда қалай әрекет етесің?

(Қалаған жағдайда оқушылар өз сұрағын қоса алады)

Айтылымға қойылатын талаптар

• қазақ тілінде жауап беру;

·ойын толық сөйлеммен айту;

• қарсы пікірге құрметпен қарау;

·сөйлеу әдебін сақтау.

Орындау формасы: Топтық жұмыс

Бағалау критерийлері:

 

• сұраққа мазмұнды жауап береді;
• ойын еркін жеткізеді;

·сөйлеу мәдениетін сақтайды.

Күтілетін нәтиже: Оқушы өз ойын ауызша түрде сенімді айтып, сыныптастарымен еркін пікір алмаса алады.

1. тапсырма. «Рөлдік ойын» әдісі Тақырып: Қазақстандағы туризм

Мақсаты: Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын дамыту, жағдаятқа сай диалог құру, сөздік қорды қолдану және сенімді сөйлеу қабілетін қалыптастыру.

Тапсырманың шарты: Оқушылар жұпқа бөлінеді. Әр жұпта төмендегі рөлдердің бірін таңдаңыздар және берілген жағдаят бойынша қысқа диалог (6-8 реплика) құрыңыздар.

Рөлдер мен жағдаяттар 1-жұп:

·Турист

• Туристік агент

Жағдаят:   Турист  Қазақстанға   келгісі   келеді.   Туристік  агент   оған Қазақстандағы бір туристік бағытты ұсынады.

2-жұп:

• Шетелдік қонақ

·Жергілікті тұрғын

Жағдаят: Шетелдік қонақ Қазақстандағы көрікті жерлер туралы сұрайды.

3-жұп (қалауы бойынша):

• Оқушы

 

• Экскурсия жетекшісі

Жағдаят: Оқушы Қазақстандағы тарихи орындар туралы сұрақ қояды.

 

 
 

Айтылымға қойылатын талаптар

• диалог қазақ тілінде жүргізілуі;
• әр оқушы кемінде 3 рет сөйлеуі;
• сұрақ пен жауаптың байланысы сақталуы;
• сөйлеу әдебі мен дауыс ырғағы ескерілуі.

Орындау формасы: Жұптық жұмыс

Бағалау критерийлері:

• жағдаятты дұрыс ашады;

·диалогты логикалық құрады;

·сөздерді орынды қолданады;

• сөйлеуде сенімділік көрсетеді.

 

Күтілетін нәтиже: Оқушы жағдаятқа сай ауызша диалог құрып, қазақ тілінде еркін сөйлеуге машықтанады.

1. тапсырма. «Тірек сөздер арқылы монолог» әдісі Тақырып: Отбасылық құндылықтар

Мақсаты: Оқушылардың дайын жоспар мен тірек сөздерге сүйене отырып, ауызша монолог құру, ойын жүйелі жеткізу және сөздік қорды қолдану дағдыларын дамыту.

Тапсырманың шарты: Төменде берілген тірек сөздерді пайдаланып, 1–1,5 минуттық қысқа монолог дайындаңыз. Монологта өз ойыңызды, көзқарасыңызды білдіру маңызды.

Тірек сөздер:

• отбасы

·сыйластық

·мейірім

• жауапкершілік

·тәрбие

• дәстүр

Қалаған жағдайда 1–2 сөз қосуға болады

 

Айтылымға қойылатын талаптар

• сөйлеу қазақ тілінде болуы;

·ой жүйелі және бірізді берілуі;

·тірек сөздердің кемінде 4-еуі қолданылуы;

• сөйлеу әдебі сақталуы.

Орындау формасы: Жеке жұмыс

Бағалау критерийлері:

• монологты жоспарға сай құрады;

• ойын еркін жеткізеді;
• тірек сөздерді орынды қолданады;

·сөйлеу барысында сенімділік көрсетеді.

Күтілетін нәтиже: Оқушы тірек сөздерге сүйене отырып, отбасылық құндылықтар тақырыбында қысқа әрі мазмұнды монолог айта алады.

 

1. тапсырма. «Келісемін / келіспеймін» пікірталас әдісі Тақырып: Робот пен адам

Мақсаты: Оқушылардың өз көзқарасын ауызша қорғау, дәлел келтіру, қарсы пікірді тыңдау және мәдениетті түрде пікірталас жүргізу дағдыларын дамыту.

Тапсырманың шарты

Сынып екі топқа бөлінеді:

• 1-топ – «Келісемін»,

·2-топ – «Келіспеймін».

Мұғалім берілген пікірді оқиды. Әр топ өз көзқарасын 2–3 дәлелмен

қорғайды.

Пікір (тұжырым):

«Болашақта роботтар адамды толық алмастырады»

 

 
 
 

Айтылымға қойылатын талаптар

• пікір қазақ тілінде айтылуы;

·әр оқушы кемінде 1 рет сөйлеуі;

·дәлел нақты және түсінікті болуы;

• сөйлеу әдебі сақталуы.

Орындау формасы: Топтық жұмыс

Бағалау критерийлері:

• пікірін анық білдіреді;

·дәлелді түрде сөйлейді;

·қарсы пікірге жауап береді;

• сөйлеу мәдениетін сақтайды.

Күтілетін нәтиже: Оқушы робот пен адам тақырыбында өз көзқарасын ауызша дәлелдеп, пікірталасқа еркін қатыса алады.

1. тапсырма. «Егер мен болсам…» жағдаяттық монолог әдісі Тақырып: Ұлттық құндылықтар және қазіргі қоғам

Мақсаты: Оқушылардың өмірлік жағдаятқа байланысты ауызша ой қорыту, өз көзқарасын еркін жеткізу және дәлелмен сөйлеу дағдыларын дамыту.

Тапсырманың шарты: Төмендегі жағдаяттардың біреуін таңдап, 1–2 минуттық монолог дайындаңыз.

 

Жағдаяттар

1. Егер  мен   ұлттық   құндылықтарды   насихаттайтын  жоба  жетекшісі болсам…
2. Егер мен жастарға арнап ұлттық дәстүрлер туралы үндеу жасасам…
3. Егер мен әлеуметтік желіде ұлттық мәдениетті танытсам…

Айтылымға қойылатын талаптар

• сөйлеу қазақ тілінде болуы;

• ой жүйелі әрі байланысты берілуі;
• кемінде 3 дәлел немесе мысал келтірілуі;

·сөйлеу әдебі сақталуы.

Орындау формасы: Жеке жұмыс

Бағалау критерийлері:

• жағдаятты толық ашады;

·өз ойын сенімді жеткізеді;

• дәлелмен сөйлейді;

·сөйлеу мәдениетін сақтайды.

Күтілетін нәтиже: Оқушы ұлттық құндылықтар тақырыбында өмірлік жағдаятқа сай ауызша монолог құрып, өз көзқарасын еркін білдіре алады.

 

Қорытынды

Қазіргі білім беру кеңістігінде қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгерту мәселесі ерекше маңызға ие. Орыс сыныптарындағы 8-сынып оқушылары үшін қазақ тілі тек оқу пәні ғана емес, мемлекеттік тілде еркін қарым-қатынас жасауға мүмкіндік беретін маңызды құрал болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, оқылым, тыңдалым, жазылым және айтылым дағдыларын кешенді дамытуға бағытталған әдістемелік құралдың мазмұны мен құрылымы бүгінгі білім беру талаптарына толық сай келеді.

Ұсынылып отырған әдістемелік құралдың басты ерекшелігі – тілдік дағдыларды жеке-жеке емес, өзара байланыста, кіріктіре дамытуға бағытталуында. Теориялық бөлімде екінші тілді меңгертудің ғылыми- әдістемелік негіздері, сөйлеу әрекетінің теориясы және коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастыру мәселелері жүйелі түрде қарастырылды. Бұл бөлім мұғалімге сабақ үдерісін ғылыми тұрғыда түсінуге, оқушының тілдік дамуын терең пайымдауға мүмкіндік береді.

Практикалық бөлімде ұсынылған тапсырмалар жүйесі оқушының жас ерекшелігі мен тілдік деңгейін ескере отырып құрастырылды. Оқылым дағдысын дамытуға арналған мәтіндер мазмұны жағынан өмірмен тығыз байланысты, танымдық әрі тәрбиелік мәні жоғары тақырыптарды қамтиды. Тыңдалым тапсырмалары ұлттық құндылықтар, әдеби мұра және дәстүрлі мәдениет негізінде құрылып, оқушының тыңдап түсіну, негізгі ойды анықтау қабілетін арттыруға бағытталды.

Жазылым дағдысын дамытуға арналған тапсырмалар әртүрлі әдіс- тәсілдер арқылы ұсынылып, бірсарынды қайталанудан сақталды. Мәтінді кеңейтіп жазу, бағыттаушы сұрақтар арқылы ой қалыптастыру, кластерден мәтін құрау, жарнама мәтінін жазу, салыстырмалы пікір білдіру сияқты тапсырмалар оқушының шығармашылық ойлауын, функционалдық сауаттылығын және жазбаша тіл мәдениетін дамытуға ықпал етеді. Бұл

 

тәсілдер оқушыны дайын үлгіге сүйенуге емес, өз ойын дербес түрде жеткізуге үйретеді.

Айтылым дағдысына арналған тапсырмалар жүйесі оқушылардың сөйлеу белсенділігін арттыруға, тілдік кедергілерді жоюға және коммуникативтік орта қалыптастыруға бағытталды. Сөйлесу шеңбері, рөлдік ойын, монолог, пікірталас, жағдаяттық тапсырмалар арқылы оқушылар өз ойларын еркін айтып, дәлелдеп, қарсы пікірге мәдениетті түрде жауап беруге дағдыланады. Бұл – қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгертуде аса маңызды нәтижелердің бірі.

Әдістемелік құралда ұсынылған тапсырмалар жүйесі оқушының тек тілдік білімін ғана емес, тұлғалық қасиеттерін де дамытуға бағытталған. Ұлттық құндылықтар, отбасылық тәрбие, адамгершілік, достық, сабыр, еңбек, отаншылдық сияқты тақырыптар арқылы оқушының рухани дүниесі байып, өмірге деген көзқарасы қалыптасады. Бұл қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің тәрбиелік әлеуетін толық ашуға мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе, «Оқылым, тыңдалым, жазылым, айтылым дағдыларын кешенді дамыту стратегиялары» тақырыбындағы бұл әдістемелік құрал орыс сыныптарындағы 8-сынып оқушыларына қазақ тілін Т2 ретінде тиімді меңгертуге арналған практикалық әрі теориялық негізделген еңбек болып табылады. Құрал мұғалімге сабақты жүйелі жоспарлауға, оқушының тілдік құзыреттілігін дамытуға және оқу үдерісін жандандыруға нақты көмек көрсетеді. Ұсынылған материалдар білім беру тәжірибесінде кеңінен қолдануға, шығармашылықпен толықтыруға және әртүрлі оқу жағдаяттарына бейімдеуге толық мүмкіндік береді.

 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі Мұғалімдерге арналған:

1. Оразбаева Ф.Ш. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (екінші тіл ретінде). – Алматы: Рауан, 2018. – 280 б.
2. Сәдуақас Н., Иманбаева С. Қазақ тілін екінші тіл ретінде оқытудың теориясы мен практикасы. – Алматы: Мектеп, 2020. – 256 б.
3. Қадашева Қ. Қазақ тілін өзге тілді аудиторияда оқыту әдістемесі. – Алматы: Білім, 2019. – 240 б.
4. Жақсылықова К. Қазақ тілін деңгейлеп оқыту технологиясы (Т2). – Алматы: Өлке, 2021. – 216 б.
5. Құдайбергенова К. Құзыреттілікке негізделген оқыту әдістемесі. – Алматы: Білім, 2020. – 240 б.
6. Сыздық Р. Сөз мәдениеті және тілдік норма. – Алматы: Санат, 2018. – 304 б.
7. Нұрғалиев Р. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі (өзге тілді сыныптарда). – Алматы: Қазақ университеті, 2019. – 288 б.
8. Ахметова Б. Коммуникативтік бағыттағы қазақ тілін оқыту. – Алматы: Мектеп, 2021. – 224 б.
9. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 2021. – 208 б.

Оқушыларға арналған:

1. Қазақ   тілі.   8-сынып.   Орыс   сыныптарына   арналған   оқулық  (Т2). – Алматы: Атамұра, 2023. – 176 б.
2. Қазақ        тілі.        Деңгейлік         тапсырмалар        жинағы        (Т2). – Алматы: Мектеп, 2021. – 160 б.
3. Алтынсарин Ы. Әңгімелер (Т2 оқушыларға бейімделген). – Алматы: Мектеп, 2020. – 160 б.

 

1. Жұмабаев М. Таңдамалы өлеңдер (оқушыларға арналған). – Алматы: Жазушы, 2019. – 192 б.
2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері (қазақ тілін үйренушілерге арналған танымдық кітап). – Алматы: Балалар әдебиеті, 2020. – 128 б.